De geschiedenis van de familie Rahder in Drenthe

Eind 1850 werd Johan Coenraad Rahder (1812-1872) overgrootvader van mijn opa Jacob Rahder), wijnkoper te Amsterdam, benoemd tot directeur-administrateur in een door de ”Maatschappij tot Exploitatie van de Westerborker en ”Broekvenen”. Hij gaf zijn beroep als wijnkoper op vanwege zijn zwakke gezondheid.

jc-rahder
J.C. Rahder (1812-1872)

Hij vestigde zich in een nieuwgebouwd huis, genaamd “Nieuweroord” bij het gehucht Hoogeveen. Huize ‘Nieuweroord’ werd de uitvalsbasis voor de verveening van Zuid-Oost Drenthe. Het huis werd uiteindelijk uitgebreid tot het dorp Nieuweroord.

herenhuis-nieuweroord
Huize Nieuweroord

Dit riante huis, gebouwd door Rudolf Wichers ter Steege, timmerman te Hoogeveen, dat veel weg had van de havezathe “De Klencke” bij Oosterhesselen, stond in de buurt van de sluis aan de Middenraai. Bovengenoemde maatschappij had in 1849 plm. 1.400 ha. veengrond aangekocht rondom Nieuweroord en Nieuw Balinge. In 1855 werd nog plm. 35 ha. aangekocht ten noorden van de Hoogeveense Vaart en ongeveer tussen het Noorderhoofddiep en de Middenraai voor de aanleg van de 1e wijk.

In 1857 vond er een scheiding plaats tussen J.C. Rahder en de overige eigenaren van bovengenoemde Maatschappij en verkrijgt Rahder plm. 700 ha. veengrond te Tiendeveen, welke eveneens door deze Maatschappij waren verworven.

De school in Tiendeveen werd ook gesticht door de vervener J. C. Rahder, die het belangrijk vond dat er onderwijs in het dorp kwam. In 1860 heeft hij de school gesticht. Deze basisschool draagt nog steeds zijn naam.

J.C. Rahder verhuisde naar Noordscheschut waar hij het huis “Valkenheim” (de   latere Geref.pastorie) heeft laten bouwen.

rahderhuis
Huize Valkheim

J.C. Rahder liet omstreeks 1860 een nieuw kanaal graven, vanuit de Hoogeveense Vaart tot de Drijberse Hoofdvaart te Tiendeveen, ter lengte van ongeveer 2,5 km. Dit kanaal kreeg de naam “Willeminavaart”, genoemd naar zijn vrouw Willemina P.C. van Voorthuysen. In 1924 werd dit kanaal doorgetrokken naar Beilen, verbreed en omgedoopt tot Linthorst Homankanaal.

wilhelminavaartnieuweroord

De familie bouwde ook huize Blokland , anno 2015 nog steeds een prominent huis in Noordscheschut.

bloklandoudnieuw
Huize Blokland, vroeger en nu

Mede door de concurrentie met zijn oude vennoot De Wilde c.s. gaat J.C. Rahder op zoek naar een meer efficiënte fabricage van turf. Hij reist rond 1860 naar de Franse veengebieden en begon in 1863 als eerste met de machinale verturving van zijn veengebied, door middel van verrijdbare stoommachines (Locomobiles, ook wel Jacobs-ladder) en persmachines (Malaxeurs). In   iedere turf werd -de letter R van Rahder geperst. Hij kreeg hiermee landelijke bekendheid. In 1872 overleed hij, een half jaar voor het bezoek, dat Koning Willem III bracht aan zijn bedrijf, dat toen voortgezet werd door zijn zoons. Later steeg de turfproduktie tot 10 miljoen stuks van uitstekende kwaliteit. Er waren toen 170 arbeiders (mannen, vrouwen en kinderen) werkzaam. Toen het veen vergraven was, kwam er een einde aan de industrialisatie in dit gebied.

rahderturfwillemii
Prins Hendrik bezoekt de Rahder turf maatschappij

In 1873 verkopen de Erven Rahder huize “Valkenheim” en Mevr. W.P.C. Rahder-van Voorthuysen verhuisde na de dood van haar man naar Huize Blokland, bij de sluis te Noordscheschut. Na de 2e wereldoorlog is het oude “Valkenheim” afgebroken en een nieuwe pastorie gebouwd. Herbert Rahder, zoon van J.C. Rahder, koopt in 1868 een perceel grond, waar hij het huis “Veen en Dal” laat bouwen. De eerste steen werd gelegd door zijn vader, de gedenksteen is nog in de voorgevel van het huis, dat thans eigendom is van de familie Bosman en de naam “Veen en Dal” staat nog op het hek.

veenendal
Huize Veen en dal, Noordscheschut

Een van de zoons (onze opa Jacob Rahder) verhuisde naar Nieuw Amsterdam waar de laatste veengronden aan de grens met Duitsland verveend werden. Hij liet daar, na zijn huwelijk met Femmy Uiterwijk, begin 1928 het huis ‘de Tippe’ bouwen.

tippe
De “Tippe” in Nieuw Amsterdam

De Tippe te Nieuw Amsterdam

De huidige Rahderweg in Noordscheschut ligt ongeveer op de wijk die de scheiding vormde van de “boomgaard” van de laatste familie J.C. Rahder, die hier een kwekerij en een handel in zaaizaad en pootgoed exploiteerde.

De laatste jaren van de eerste wereldoorlog brachten in Nederland een gebrek aan brandstoffen teweeg. Met de veenindustrie ging het beter dan ooit. Na de oorlog eindigde ook deze hausse en kwamen er ernstige moeilijkheden voor de turf. Door mechanisatie werden deze verminderd. Toen in 1929 de algemene malaise begon, liep de turfafzet zo sterk terug dat er in 1934 een subsidieregeling tot stand kwam. Na een opleving van de veenindustrie in de jaren veertig werden de mogelijkheden tot afzet aan het eind van dit decennium snel minder. In 1962 was de situatie dermate verslechterd dat de commissarissen een voorstel tot liquidatie deden. Op grond van een accountantsrapport besloot de Algemene Vergadering de liquidatie uit te stellen tot een fiscaal gunstiger tijdstip. In 1962 werd ook de periode van 111 jaar afgesloten waarin leden van de familie Rahder in Drenthe verveend hebben; “de fabriek” maakte in dit jaar de laatste Rahder-turven. Daarna was de N.V. alleen nog grondeigenaresse. In 1964 vierde Jacob Rahder zijn 40-jarig jubileum als directeur van de Rahder- Turffabriek. Na zijn overlijden volgde zijn weduwe, mevrouw F.E. Rahder-Uiterwijk, hem op als directeur.

Veel leden van de familie Rahder bezaten aandelen in de Rahder-Turffabriek. Zij hadden samen ruim tweederde van de aandelen in handen. Steeds was dan ook één van hen commissaris. In de laatste jaren voor zijn overlijden nam Jac. Rahder bijna alle aandelen van de andere aandeelhouders over. Zijn dochters erfden deze aandelen in 1965. Twee van haar bezetten dan ook de commissarisplaatsen. Eind 1969 ging de Rahder-Turffabriek over tot een liquidatie die tenslotte op 29 april 1970 plaats vond.

stamboomrahderrond
Rahder stamboom

Bronnen

  • “Rondom het Schut”, Albert Metselaar 2016
  • “Drenthe – Parijs”, Sporen van de Drentse turfexpress naar Parijs (1850-1900), Wim Visscher, H&K uitgevers 2004
  • ”Deining in Drenthe”, H.J. Prakke, Van Gorcum
  • “Aan het veen verkocht”, geschiedenis van een veenarbeiders familie 1876-1922, Derk Gort Regio Project 1995
  • “Levend Morgenland” , Hero Moorlag  1987
  • “Rond de Runde. Turf, kunstmest en elektriciteit”, Triptiek van de Turfindustrie (Nieuw Amsterdam 1997).Visscher, W. Mr. drs.
  • Diverse privé archieven van de Rahder turf bv.
  • “Amsterdam – Nieuw Amsterdam – New York”, Mr. Drs. W. Visscher H&K uitgevers 2000
  • “De Machinale Rahder Turffabriek”, Jennie Voerman-Rahder verhaal in het kader van cursus regionale geschiedenis door de Seniorenacademie te Groningen. 1992

5 gedachten over “De geschiedenis van de familie Rahder in Drenthe”

  1. Geachte heer/mevrouw,

    Ik maak een boekje over Vincent van Gogh in Drenthe. Toen hij in 1883 met de boot van Hoogeveen naar Nieuw- Amsterdam/Veenoord voer passeerde hij ook Noordscheschut en Nieuweroord. Ik zag uw website
    en naar aanleiding hiervan hoop ik het volgende. Heeft u nog een mooie foto van een stoomkracht jacobsladder, locomobiel.? Of een foto van een baggelaar voor korte turf. Blijkbaar werd er in 1883 al stoomkracht gebruikt in Hoogeveen, maar volgens mij nog niet in de veenderij in Nieuw-Amsterdam/Veenoord. Verder ben ik benieuwd naar oude foto’s van Huize Veen en Dal (bouwjaar?), Huize Ettenheim (bouwjaar ?), Ophaalbrug in Noordscheschut en Huize Blokland. Weet u waar het teloor gegane Huize Valkenheim exact stond en het bouw- en afbraakjaar ? Alvast bedankt,

    Ronald Wilfred Jansen, Hoogeveen.

    Like

    1. Dag Mijnheer Jansen,

      Leuk initiatief! Ik heb in mijn archief helaas geen foto’s van Jacobsladders of een baggelaar. En er is ook geen foto van Huize Veen en Dal. Ettenheim ken ik niet. Wellicht kunt u bij de historische vereniging Noordscheschut iets vinden. Dhr. Metselaar weet veel van de dorps geschiedenis. Groet
      Peter Voerman

      Like

  2. Geachte, ik ben zeer geïnteresseerd in wie de eigenaar was van zaadhandel en Hoveniersbedrijf Radher te Noordscheschut en de geschiedenis daarvan. Ik weet dat na het overlijden van dhr Radher het bedrijf is doorgezet door Bertus Guichelaar (zaadhandel) en Roelof Zijnge (hoveniersbedrijf) . In 2002 heb ik het bedrijf weer overgenomen van Roelof Zijnge. De wortels van mijn bedrijf liggen ergens bij de familie Radher.

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: