De oma’s van mijn oma

Mijn oma Hetty Voerman – Mansholt (1898-1988) heeft verhalen geschreven over haar eigen oma’s. Ze beschreef de lijn van de boerenvrouwen die opgroeiden op de grote herenboerderijen in de Groningse Marne. De Marne is een gebied in het Noordwesten van Groningen ingeklemd tussen de Waddenzee, Lauwersmeer en het Reitdiep. Eeuwenlang hebben de mensen hier gewoond op terpen en de streek is meermalen overstroomd. De bewoners bouwden dan weer dijken die ook weer werden weggespoeld. De voorouders van mijn oma woonden op een van de oudste terpen in het gebied “De Ewer” in het kerspel Zuurdijk. En bij de waddendijk in het kerspel Vierhuizen. Waar de boerden langzamerhand meer waddenland indijkten waardoor de Westpolder ontstond.

HettyVoerman

De eerste grootmoeder heette Henderika Dijkhuis – Beukema (1810-1876) en ze woonde op de grote boerderij Midhuizen in Vierhuizen. Ze was getrouwd met Willem Lammerts Dijkhuis (1804-1893) die als grote boer ook gedeputeerde werd van de Provincie Groningen. Dochter Aaltje Willems Dijkhuis trouwde in 1855 met Harmannus Fransens Tonkes en kreeg twee dochters waaronder Henderika Leopold – Tonkes die later verhalen schreef over haar grootmoeder. Na de dood van haar eerste man trouwde Aaltje Dijkhuis met Derk Roelfs Mansholt en hun eerste zoon Ubbo Johan Mansholt (1869-1911) de vader van mijn oma Hetty Mansholt. Derk Roelfs ging later met zijn gezin vanuit Meeden wonen in de boerderij “Torum” in de Westpolder vlakbij de boerderij waar zijn vrouw was geboren.

HenderikaRijpkesBeukema
Henderika Rijpkes Beukema portret in olieverf door Jan Hendrik Kievit de Jonge (1862)

Kleindochter Henderika herinnert zich de mooie tochten vanuit Nieuweschans in Oost Groningen met de trekschuit (een barge, een soort kruising tussen een trekschuit en een stoomboot) naar Groningen. Na een paar dagen in de stad ging het met paard en wagen via de Boteringepoort, Adorp, Sauwerd en Winsum richting Vierhuizen. Ze heeft mooie beelden van de boerderij Midhuizen waar haar ‘grootmoe’ het rustig middelpunt was. Het ritme op de boerderij was elke dag hetzelfde. Koeien melken vanaf 5 uur in de ochtend dus moest het eten voor de knechten om 4 uur klaar staan. Daarna had grootmoe tijd om te lezen. vooral uit tijdschriften over kerkelijke kwesties. Het modernisme in de protestantse kerk bepleit door Meyboom, Hofstede en de Groot. En dan weer melken, karnen, hooien. Als de ‘wip’ (een soort vlag) werd gehesen was dat een teken voor de boeren en de knechten in het land dat het eten klaar stond.

De andere grootmoeder was Hilje Hopma (1800-1878). Ze groeide op in de Frranse tijd waarin op school franse lessen werden gegeven. In het jaar dat Napoleon bij waterloo definitief werd verslagen deed Hilje belijdenis. Ze kreeg op die dag een groen fluwelen beugel tas met zilveren beugel en daarin de letters H.H. 1815.

Hilje, een tenger maar gezond meisje, trouwde met de herenboer Hendrik J. Zijlma die in het huis te Ewer bij Zuurdijk was geboren. Het jonge stel ging wonen in de boerderij het “Ganzehoes” een paar honderd meter naar het westen aan de rand van het kerspel Zuurdijk. Later verhuisde het gezin weer naar Huize te Ewer. Een gevelsteen laat zien dat het huis in 1844 grondig werd verbouwd door Hilje en haar man. In die jaren woonden rondom Zuurdijk misschien wel de rijkste boeren van het land. Ze hadden grote boerderijen en veel landerijen. Het was prachtig wonen op het Hogeland met bloeiende akkers onder hoge wolkenluchten. Af en toe was er nog een storm en liep het land onder water, zeker in de jaren na ‘het jaar zonder zomer’ maar de kust werd steeds beter bedijkt. Hilje kreeg 8 kinderen waar er 6 van bleven leven. Haar goede gezondheid zorgde ervoor dat ze zelf niet in het kraambed stierf zoals in die periode vaak gebeurde. Twee van haar zoons Geuchien en Jan gingen in de politiek (1e en 2e kamer, en Provinciale Staten) en beschreven de geschiedenis van de Marne.

Ewer

In die jaren waren er door het slechte weer en aardappelziektes veel misoogsten en dat zorgde voor honger en onrust bij de arbeiders. Veel arbeiders immigreerden in die tijd naar de Verenigde Staten.

Henriette Zijlma was het derde kind van Hilje en Jan en werd geboren op 13 mei 1828 (1828-1913). Henriette had een zwakke gezondheid en moest worden ontzien. Misschien mede daardoor werd ze vrij bazig, zeker voor haar jongere zusjes. Haar bijnaam was “Ka”.

Ze trouwde in 1852 met Stephanus Louwes uit Leek. Ook zij gingen eerst in het Ganzehoes wonen en later op Ewer. Henriette was net als haar moeder een goed opgeleide en belezen vrouw. Vrouwen kregen in Noord Groningen de ruimte van hun mannen om zelf eigen keuzes te maken. Ook waar het ‘t aantal kinderen betrof. De mannen hielden hun vrouwen ‘in ere’ zodat ze niet hun leven lang zwanger waren.

Grietje Louwes (1867-1946) was het zevende kind. Op school was ze een matige leerlinge en ze kreeg een strenge opvoeding die in die tijd ‘gewoon’ was. Ze zat vaak niet lekker in haar vel. Haar huwelijk met de knappe boerenzoon Ubbo Mansholt uit Vierhuizen was de beste tijd in haar leven. Ze kregen twee dochters waarvan Hetty (mijn oma) de oudste was. Ubbo werd na een studie in Wageningen landbouwkundig ingenieur. Samen met zijn broer en vader Derk Mansholt bekwaamden ze zich in het verbeteren en veredelen van graansoorten en andere gewassen zodat ze minder gevoelig waren voor ziektes. Ze wonnen er vele prijzen mee en Ubbo ging zelfs op reis naar Canada om zijn kennis te delen. Het gezin ging in 1904 in Groningen wonen waar Ubbo in de nieuwe wijk ‘het Zuiderpark’ net buiten de Stadspoorten een Jugendstil huis liet bouwen.

Helaas werd hij tijdens die reis naar Canada ziek en overleed op jonge leeftijd. Grietje stond alleen voor de opvoeding van twee jonge dochters.

Grietje Mansholt - Louwes

Sporen in het Oldambt van de familie Mansholt en in Westerwolde van de familie Koning

In 1865 vertrok mijn over-overgrootmoeder Eduarda Verkade-Koning vanuit Wedde naar het westen en een jaar later in 1866 kwam mijn over-over grootvader wonen in Eexta. Ze liepen elkaar net mis. Jaren later in 1923 werden de families weer verbonden toen mijn opa Jan Voerman (kleinzoon van Eduarda Thalia Verkade) en Henriette Mansholt (kleindochter van Derk Roelfs) trouwden.

In het Oldambt is nog veel van deze families te vinden.

In 1866 verhuisde Ubbo Jansen Mansoholt dus met zijn hele gezin vanuit een klein boeren gehucht in het Duitse Lauwers gebied Ditzzumer Hammrich naar een herenboerderij Vogelzang in het Oost Groningse Eexta. Zoon Derk Roelfs trouwde 3 jaar later met Aaltje Dijkhuis en ging wonen in Meeden. Aan de Hereweg in het dorp Meeden staat een aantal grote boerderijen. De meeste zijn van het Oldambster type, waarbij het voorhuis en de schuur onder eenzelfde daklijn in elkaars verlengde liggen. In de tweede helft van de negentiende eeuw, de bloeiperiode van de Groninger landbouw, werd het voorhuis van veel boerderijen vervangen door een imposante villa.

In de boerderij ontving Derk Roelfs (Herenweg nr. 216) voor hert eerst de schrijver Eduard Douwes Dekker (beter bekend onder zijn pseudoniem Multatuli). In 1882 verhuist het gezin van Derk Roelfs en Aaltje naar de Westpolder (boerderij ‘Torum’).

Meeden

Op het oude kerkhofje van Eexta (nu Scheemda) zijn nog de graven te vinden van Ubbo Jansen Mansholt en zijn vrouw Tettje Jochums.

Eextakerkhof2

Even voorbij Eexta ligt Heligerlee waar Oranje de eerste overwinning boekte op de Spanjaarden in de 80 jarige oorlog. En nog weer een paar kilometer verderop ligt de Burcht in Wedde die in diezelfde oorlog ook een belangrijke rol speelde.

Notaris Johannes Sixtus Koning te Bellingwolde kocht die burcht in 1829 voor f.6.800,00 en liet de gevangentoren en een deel van het schathuis afbreken waardoor er meer ruimte ontstond. In de burcht woonde Notaris Koning met zijn vrouw Anna Roessingh en in 1841 werd daar hun dochters Eduarda Thalia geboren die later in 1865 zou trouwen met Ericus Verkade.

Toen Anna, Annetje, Verkade ze ongeveer 7 jaar oud was, en net erg ziek was geweest, ging ze samen met haar moeder Eduarda (Edu) naar Wedde om op krachten te komen. De reis ging via Dedemsvaart over de grens naar Duitsland en toen met paard en wagen terug naar Wedde. Anna had er de tijd van haar leven bij de tantes Thalia en Dientje die in het huis bij de poort woonden. De kleine Anna en haar moeder bloeiden op in het frisse groene landschap van Westerwolde. Na dit eerste jaar mocht Anna iedere zomer alleen de reis maken en logeren op de Borg. Jaren later sprak ze nog over deze jeugdherinneringen en al haar kinderen kwamen ook naar de Borg.

(Bron: Neuriën door Hetty Voerman – Mansholt).

web

Op het kerkhof in Wedde zijn nog de graven te vinden van de families Koning en Roessingh.

BurchtWedde03

Boeken over Verkade

Verkade behoort tot ons nationaal erfgoed. Mede dankzij de prachtige Verkade albums, de allereerste vorm van grootschalige product reclame, werd het een beroemd merk. Aan de familie zijn ook verwant De Ruyter (de naam van de eerste Verkade fabriek in Zaanstad), Duyvis (als er een fuif is) en Morris (beide aangetrouwde familie) en Van Gorcum (papierfabrikant).

Van de kinderen van Ericus Verkade, de grondlegger van het bedrijf en Thalia Koning werden er vele ook bekend: Anna trouwde dus met de schilder Jan Voerman (mijn overgrootouders), Ericus jr, Arnold en Anton werden directeur bij Verkade, Jan werd schilder bij de ‘Nabis’ en later pater, Truida trouwde met Morris Fowler (die in Engeland het patent van waxine lichtjes had en die Verkade later in Nederland ging verkopen) en Eduard werd een bekend toneelspeler.

Over Verkade en de kinderen Verkade zijn in de loop der tijd een aantal boeken verschenen waarin veel te lezen is over het ontstaan van de Verkade fabrieken en het leven van de Verkade’s. Een mooi inkijkje in de geschiedenis van mijn voorouders die als kinderen zelfs nog op de Burcht in Wedde logeerden het geboortehuis van hun moeder Thalia Koning.

verkadestamboom2

Verkadetheelichtjes.jpg
Een reclame getekend door mijn opa voor de waxine lichtjes

Het eerste tekenschrift van Jan Voerman Jr.

Jan Jr. op kreeg op zijn 6e verjaardag cadeau van zijn ouders een tekenschrift cadeau. Bij het schrift hoorde een tekendoos met potloden. Het was 23 januari 1896 en het nieuwe huis aan de Gelderse dijk in Hattem was bijna klaar. Jan Jr. vertrouwde later aan zijn vrouw Hetty Mansholt dat het voelde als een opdracht. Jij moet ook schilder worden. In het schrift staan kindertekeningen van bloemetjes, insecten maar ook van alledaagse zaken in het huis zoals de staande klok. Ook tekende hij dingen die hij op wandeltochten had gezien zoals de buizen en draden in de nabije oliemolen. Jan was slordig en liet de tekendoos in de regen staan. Maar zijn schrift is er nog. Het schrift dat de aftrap was voor een loopbaan als tekenaar en schilder.

 Hij tekende samen met zijn broers Tijs en Willem en zusje Edu en later met de jongste Paul. Hij plaatste Tijs hoog in de rangorde omdat die vaak het voortouw nam. En hij tekende het nieuwe huis met de hoge trap vanuit de tuin naar het koepeltje waar hij vaak tekende.

(Bron: Neuriën, Hetty Mansholt).

Kinderboeken rond 1900

Ik kom uit een familie met veel leraressen die in de begin jaren van de 20e eeuw in het net startende Montessori onderwijs werkzaam waren.

Uit die tijd zijn veel school en kinderboeken bewaard gebleven. Vaak in het Nederlands (Meeste Scheepstra) soms in het Engels, Frans of Duits. Ook zijn er boekjes met foto’s die mijn opa Jan Voerman Jr. rond 1910 gebruikte bij het tekenen van de Verkadeplaatjes.

pimenmien

Het jaar zonder zomer

Dit verhaal begint met een uitbarsting in 1815 die de hele wereld enkele jaren in het duister zet. Hoe het eindigt is nog onbekend maar nieuwe tekenen van een toekomstige uitbarsting met wereldwijde gevolgen zijn er volop.

Het was de grootste uitbarsting van een vulkaan die de mens ooit had gezien. Net voor middernacht op de 10e april 1815 werd de top van de ‘Tambora’ op het eiland Soembawa in Nederlands-Indië weggeblazen. De vreselijke uitbarsting, heftiger dan duizenden atoombommen, was tot wel 2.500 kilometer verder in de wijde omtrek te horen. Het eiland kwam op verschillende plaatsen meters uit de zee omhoog en werd bedekt met meters puin en as. Een hele cultuur verdween. 150 kubieke kilometer puin en vulkanische assen kwamen in de atmosfeer terecht, dwars door de ozonlaag, 43 kilometer hoog

Na twee maanden bereikte die vulkanische as Londen. Er waren bloedrode zonsondergangen gevolgd door zware regenbuien die niet meer leken te stoppen. Er viel zoveel regen dat de legers van Napoleon vastliepen in de modder bij Waterloo. Het bleek uit einde van Napoleon, het einde van een tijdperk in Europa.

Het werd erger. Het nieuwe jaar 1816 werd later wereldwijd het jaar zonder zomer genoemd. In de zomer viel er sneeuw in Noord Amerika en in Europa was er vanaf augustus nachtvorst. Veel ingezaaide velden kwamen niet tot bloei. De extreem lage temperaturen zorgden achtereenvolgens voor mislukte oogsten, hongersnood, voedselrellen en plunderingen. In 1820 en 21 volgden in Europa nog uitbarstingen van de Vesuvius.

Na drie jaar met misoogsten werd de gemiddelde prijs voor voedsel bijna 3x zo duur. Hele volksstammen moesten buiten hun vertrouwde omgeving op zoek naar voedsel. Hongersnood en overstromingen veroorzaakten tyfus- en cholera-epidemieën. Het jaar zonder zomer zorgde alleen al in Europa voor de dood van 200.000 mensen. Veel mensen scheepten zich in voor een nieuw begin in Amerika. En in die nieuwe wereld kreeg trokken de nieuw emigranten van de oostkust door naar het onontgonnen westen.

Uit as en chaos ontstaat vaak iets nieuws. Het bestuur kreeg een nieuw gezicht omdat overheden inzagen dat ze een taak hadden om inwoners te ondersteunen. Het is niet toevallig dat in deze periode in Nederland de Koloniën van Weldadigheid ontstonden.

Nieuwe middelen van vervoer zoals de fiets werden bedacht omdat door het aanhoudende tekort aan voedsel veel minder paarden konden worden ingezet. Wetenschappers gingen aan de slag om nieuwe misoogsten te voorkomen en de landbouw te vernieuwen met nieuwe, sterkere gewassen en kunstmest. Er was een grote belangstelling voor studies naar klimaat en vulkanologie. En de rampen waren inspiratie voor nieuwe uitvindingen zoals het reddingsvest en pijnstillers. Zelfs in de wereld van de kunst was er een onverwachte misschien wat duistere bloei. Vanwege het slechte weer zaten de schrijvers van Frankenstein binnen en bedachten de meest vreselijke griezel verhalen. Kunstenaars als de Engelse schilder William Turner schilderden dreigende landschappen met roodzwarte luchten.

05-01-01
De uitbarsting van de Vesuvius 1820, door Johan Christian Dahl

De periode, in het eerste kwart van de 19e eeuw, was ook voor mijn voorouders aanleiding om nieuwe stappen te zetten. Aaltje Schraat zakt met haar familie vanuit Duitsland de IJssel af naar waar de rivier in de Zuiderzee stroomt bij het Kampereiland. Alle bezittingen van de familie Schraat, inclusief de beesten en de dienstmeid zaten op het schip. Daar trouwt de levenslustige jonge vrouw met boerenzoon Reinder Voerman. Een paar jaar later krijgen ze weer te maken met een grote watersnood die bijna alle boerderijen wegspoelt.

Op de terpen in Noord Groningen van Zuurdijk en Vierhuizen waren de boerenfamilies Hopma, Zijlma en Dijkhuis druk doende hun voeten en landerijen droog te houden. Grote stukken land werden ingepolderd. En hoewel er nog vaak overstromingen waren werd er veel nieuwe landbouwgrond bijgewonnen zoals in de nieuwe Westpolder waar grote boerderijen werden gebouwd.

Even verderop in Wedde koopt notaris Koning, wiens zaken niet zoveel schade oplopen door het barre weer, de burcht in Wedde. Een steviger woonhuis is niet denkbaar.

En vlak over de grens in de delta van de Dollard krijgt de jonge boerenzoon Ubbo Mansholt langzaam genoeg van de vele overstromingen. Hij zal echter pas 50 jaar later met zijn hele gezin naar hoger gelegen gronden bij Eexta in Groningen vertrekken.

En tot slot de familie Rahder die zich aan het einde van de 18e eeuw vanuit Mülheim an Rhein in Amsterdam zijn beland waar een succesvolle wijnhandel is gestart. Ook de jonge Johan Coenraad Rahder zoekt een nieuwe uitdaging en smeed plannen om een avontuur te beginnen in het woeste hoogveen van het nog lege Drenthe.

In de veelal slecht verlichte en verwarmde huizen was er een groot verlangen naar een nieuwe tijd met meer licht. Maar om succesvol aan het duister te ontsnappen is beweging noodzaak. En de wereld kwam in beweging. Ik zal mijn persoonlijke geschiedenis daarom beschrijven vanaf het jaar zonder zomer waarin mijn 16 voorouders in beweging kwamen. Vanuit de chaos vanuit het eerste kwart van de 19e eeuw naar een nieuwe chaos het huidige 1e kwart van de 21e eeuw. Een tijd waarin ondanks nieuwe vooruitgang en welvaart de mensen meer ontevreden en boos zijn dan ooit. Het is niet dat we het niet goed hebben maar we weten niet meer hoe beter kan!

Wat valt te leren van de vorige zes generaties.

 

 

.

 

Verkoop in het veen

Uit de Rahder archieven.

Er werd veel veengrond aangekocht en later ook weer verkocht. Na het overlijden van weduwe W.P.C. Rahder – Van Voorthuyzen in 1887 werden in 1889 door de erfgenamen via een publieke verkoop te Hoogeveen grote stukken grond verkocht. In een boekje staat per perceel aangeven wie de grond aankocht en voor hoeveel. De erven Rahder kochten daarbij overigens ook weer gronden aan.

Een aantal ansichten uit het ‘nieuwe’ veen waarbij steeds nieuwe gereedschappen en ook machines werden gebruikt.  Enerzijds om het veen sneller te winnen anderzijds om de kwaliteit van het veen te verbeteren (betere verbranding, compacter). De concurrentie met steenkool was immers erg groot.

Tot slot een foto van veenbazen uit Drenthe op werkbezoek bij de buren in Duitsland in 1921.

rahder-turf-fotos2

De Mansholt vrouwen

Mijn oma Hetty Voerman-Mansholt was een kleindochter van Derk Roelfs Mansholt. Een boerenzoon die in 1866 met zijn familie uit het Duitse Ems gebied naar Noord Groningen trok. Hij trouwde met Aaltje Dijkhuis en ging wonen in de boerderij ‘Thorum’ van haar familie in de nieuwe Westpolder. Opa Derk en later ook zijn zonen en kleinzoon Sicco Mansholt hebben zich bezig gehouden met verbeteren van de positie van de boer. Betere producten (gewas veredeling) maar ook betere prijzen voor hun producten. Maar ze kwamen ook op voor de positie van vrouwen.

Mijn oma heeft er een stuk over geschreven. Ze verteld daarin het verhaal van haar over-oma Hilje Hopma (1800-1878), oma Henriette Zijlma (1828-1913) en moeder Grietje Louwes (1867-1946). Sterke vrouwen die in het Groningse Marne gebied volop meewerkten op het boerenbedrijf. Mijn oma beschrijft dat de vrouwen door hun man ‘in ere’ werden gehouden. Zoals ik het begrijp betekend dit dat ze een volwaardig aandeel hadden in het bedrijf en dat ze niet ieder jaar in verwachting waren van weer een nieuw kind en zo tijd hadden voor andere dingen dan baren en opvoeden. Vanuit deze rol ontstond ook de vrouwenbeweging rond 1900. Wabine Andrea, de moeder van Sicco Mansholt speelde daarbij nog een grote rol. Grietje Louwes verhuisde uiteindelijk met haar echtgenoot Ubbo Johan Mansholt naar de stad Groningen en ging daar vlak na 1900 in het nieuwe Zuiderpark wonen. Dat beviel niet goed, ze was niet gewend aan de etiquette van de ‘stadse jufferen’. Toen haar echtgenoot vroeg overleed en ze in haar eentje twee jonge meisjes moest opvoeden kwam ze niet meer in haar kracht.

Uiteindelijk ging de vrouwenstrijd in die periode kopje onder in de socialistische beweging. Vrouwenrechten waren minder van belang dan de rechten van alle arbeiders. Mijn oma betreurt dat.

We hebben vanuit deze familie nog de beurs met zilveren beugel die Hilje Hopma in 1815 kreeg op haar 15e verjaardag ter ere van haar belijdenis en een doopmutsje. Het is volgens mijn oma een groen fluwelen beugeltas bedrukt met bladgouden stipjes en de rijkversierde zilveren beugel

 

 

De nieuwe eeuw 1900

Er zijn veel foto’s vanuit mijn familie. De Voermannen maakten foto’s om te gebruiken bij hun schilderijen maar maakten ook veel familie plaatjes. Ik heb dozen vol glasnegatieven en ook wat afdrukken. Er zijn veel foto’s van het Voerman paradijs aan de Gelderse dijk. De kinderen in de tuin met bordjes verse aardbijen. Maar ook foto’s uit Hattem, langs de IJsseloevers en vanuit de bossen in het zuiden.

Van mijn oma Mansholt zijn er vooral schoolfoto’s vanuit Groningen. Keurige meisjes van de lagere school en later de HBS.

Van mijn Rahder familie zijn er nog foto’s van het turfgraven rond de veengebieden rond Hoogeveen. En ook zijn er oude ansichtkaarten van hun woonplaats Noorscheschut.