Het Dwingelderveld is het grootste en belangrijkste natte heidegebied van Europa. In 1921 en 1929 brachten Thijsse en medeoprichter van Natuurmonumenten Van Tienhoven een bezoek aan Drenthe. Ze waren bezorgd over het tempo van de ontginningen in Drenthe en zochten naar een heideterrein om te behouden. Bioloog en ornitholoog Gerrit Brouwer, landbouwkundige Willem Beijerinck en bioloog E.W. Clason besloten dat dit het karakteristieke Geuzingerveld tussen Dwingeloo en Ruinen moest zijn. Het in 1905 opgerichte Natuurmonumenten besloot dit terrein aan te kopen.
Vanuit het rijk bestond vrijwel geen belangstelling voor natuurbescherming en van aankoopsubsidies was geen sprake. Thijsse en Van Tienhoven startten een inzamelingsactie die 100.000 gulden opleverde. Hiermee kon een deel van het gewenste gebied aangekocht worden: in 1930 en 1932 werd 700 hectare in het westelijke deel van heide gekocht. In 1936 maakte Jan Voerman Jr., op verzoek van Thijsse, een Verkadeplaatje van een ‘Heideplas’ op dit Dwingelderveld voor het Verkadealbum “Waar wij wonen”.
Het is jammer dat Thijsse de grootschalige kap van de prachtige Kremboong bossen bij Hoogeveen in 1937 niet heeft kunnen voorkomen. Hij heeft er luid tegen geproesteerd. Die bossen waren met zorg, en met aandacht voor diversiteit aangelegd door de familie Rahder en Frederik s’Jacob, verveners in Hoogeveen. In de jaren 1930, de tijd van grote werkeloosheid en werkverschaffingsprojecten, is het bos met de grond gelijk gemaakt. Veel bomen werden als mijnhout afgevoerd. Het moet een onvoorstelbare verwoesting zijn geweest, zoals in het boek ‘Morgenland’, van Herop Moorlag, valt te lezen. Lees er hier meer over.
Heideplas bij Dwingeloo, Verkadeplaatje uit 1936 Jan Voerman jr.
De belangrijkste herinneringen aan mijn opa Jaap, Jacob Rahder, heb ik aan de periode dat ik bij hem woonde. Toen kwam ik voor het eerst in aanraking met de activiteiten van de familie Rahder als verveners. Het was in het voorjaar van 1963 dat mijn broertje Jacob Jan, net 3 maanden oud, en ik, een jochie van vier naar zijn huis De Tippe in Nieuw-Amsterdam verhuisden, naar later bleek voor een periode van een half jaar. Het ruime, vrijstaande huis is gelegen aan de Vaart NZ 20, langs de Verlengde Hoogeveensche Vaart en vlakbij het spoor.
Mijn moeder was in het academisch ziekenhuis in Groningen opgenomen. Na de bevalling van Jacob Jan in januari 1962 werd ze moe, doodmoe. Mijn vader Ubbo begreep als arts-assistent al snel dat het niet de gewone vermoeidheid van een kraamvrouw kon zijn. Het bleek om een zware bloedvergiftiging te gaan. Ze was gedwongen veel penicilline te slikken, zoveel dat ze er na enige tijd allergisch voor werd. Alleen rust kon haar er weer bovenop helpen. Dit betekende dat ze tot haar spijt niet voor haar kinderen kon zorgen. Mijn vader was niet in staat deze rol over te nemen; niet alleen door zijn drukke baan met zijn coschappen. Hij was er ook de man niet naar.
Ze heeft drie maanden in het ziekenhuis gelegen. Door de penicilline heeft ze een beschadiging aan haar hartklep opgelopen, een hart dat toch al niet sterk was. Ze mocht ook geen kinderen meer krijgen. Het was een boodschap die hard aankwam. Mijn ouders waren dol op kinderen. Achteraf begreep ik goed waarom ze later pleegkinderen een thuis wilden geven.
Ik vond het heerlijk om een tijdje bij mijn opa en oma te mogen wonen. Ik ben geboren in de Wielewaalflat in Groningen, een begrip in de stad. Gebouwd in 1957 en modern door de combinatie van verschillende functies, gelegen aan de rand van de Oosterparkwijk. Inmiddels is het gebouw een rijksmonument. Kort daarna zijn we verhuisd naar een flat in de Illegaliteitslaan in Groningen, in een nieuwbouwwijk niet ver van het stadspark. En opeens kwam ik in Zuidoost-Drenthe terecht, in het buitengebied van Nieuw-Amsterdam. Wat een verschil met de grote stad. Vanuit het huis had ik een weids uitzicht op de omgeving. Ik vond het heerlijk om daar te mogen wonen en te genieten van mijn nieuwe vrijheid. Van heimwee had ik geen last. Daar kwam bij dat ik het eerlijk gezegd een beetje eng vond om mijn moeder in het ziekenhuis te bezoeken. Dat grote gebouw met al die gewichtige mensen in witte jassen. De steriele kamer waarin mijn moeder op bed lag. Ze zag er zo anders uit dan ik haar kende. Het hielp ook dat ik me thuis voelde bij mijn opa en oma. We werden met open armen ontvangen. En mijn vader sliep om de andere dag bij ons, waar ik erg blij mee was, vooral in de eerste periode toen alles nog een beetje vreemd was.
Wat me vooral is bijgebleven is de geur van veen en turf als ik in het uitgestrekte en open gebied rondstruinde met de wijken, de zijkanalen in het veen, de vaart met de brug waar altijd wat te zien was en de verspreid liggende boerderijen. Nog steeds als ik die geur ruik ben ik in gedachten terug in die tijd bij mijn opa en oma.
Het was wel anders dan thuis. Oma Femmie was niet alleen zorgzaam, maar ook een vrouw van regels. Dat was ik thuis niet zo gewend. Ze wilde met ‘u’ aangesproken worden. Als ik iets wilde, was ‘alstublieft’ een veelgebruikt woord. ‘Mag ik alstublieft nog een beetje vla?’ Alles gebeurde op vaste tijden. Eigenlijk vond ik die vaste structuur wel prettig. Het gaf duidelijkheid en binnen die vaste structuren had ik vrijheid genoeg om van mijn nieuwe leven te genieten. Soms overtrad ik de regels en kreeg ik straf. Ik weet nog dat ik een keer op de gang moest staan. Dat was ik thuis niet gewend. In het huis van mijn opa en oma was een zijdeur naar kantoor waardoor ik weer kon ontsnappen. Volgens mijn moeder heb ik toen triomfantelijk geroepen: ‘Wat heerlijk dat we hier een zijdeur hebben, hè?’ Mijn opa en oma konden daar de grap wel van inzien.
Opa Jaap was een man van aanzien. Hoe jong ik ook was, merkte ik dat hij met respect door de veenarbeiders werd behandeld. Ik herinner me de loonzakjes die op vrijdag aan de veenarbeiders werden overhandigd. Een aantal daarvan heb ik nog in bezit. Kleine, bruine zakjes waarop het loon en de overuren werden vermeld, maar ook de bedragen die waren ingehouden, bijvoorbeeld voor belasting, pensioen en andere premies en ook voor verzuim en zelfs boetes. Voor ontvangst van hun loonzakje moesten ze een handtekening zetten. Ik zie nog voor me hoe sommigen met hun verweerde, knoestige handen een kruisje zetten. Dat vond ik een rare handtekening. Later begreep ik pas dat ze niet konden lezen of schrijven. Er was een periode dat mijn opa honderden mensen in dienst had. Na de Tweede Wereldoorlog werd dat snel minder toen de turfwinning steeds verder terugliep en steenkool en gas belangrijker werden als brandstof.
Door mijn jonge leeftijd zijn het vooral flarden van herinneringen die me zijn bijgebleven. Mijn zwerftochten door de omgeving en de ritjes in de auto van mijn opa als hij allerlei locaties in de buurt moest bezoeken. Hij reed in een Ford Taunus die in mijn geheugen reusachtig groot was. De auto had een grote voorbank waarop ik naast mijn opa mocht zitten. Deze voorbank had een gladde, leren bekleding die ik nog kan ruiken en wat mij nog steeds een gevoel van vrijheid geeft. Als een prins reed ik mee over de smalle buitenwegen door het veen van Zuid-Drenthe en langs de vaarten die voor de afvoer van de turf waren gegraven. Onderweg vertelde hij verhalen over de omgeving en over zijn familie; over zijn vader Jan, die Jonge Jan werd genoemd en over zijn opa Johan Coenraad, de stichter van de turffabriek. Maar de meeste details kan ik me helaas niet meer herinneren. Wat ik nog wel weet is die ene zomerdag toen de auto opeens in de berm tot stilstand kwam. Pas op dat moment drong tot me door dat er iets niet klopte. Ik keek opzij. Mijn opa Jaap hing met zijn hoofd achterover op de bank. Zijn witte gezicht glom van het zweet en zijn hand had hij tegen zijn borst gedrukt, terwijl hij zwaar ademde. ‘Opa, wat is er?’ vroeg ik. Hoe we uiteindelijk zijn thuisgekomen weet ik niet meer. Twee jaar later overleed hij aan een hartkwaal, vierenzestig jaar oud pas. Net als zijn vader Jan die ook niet ouder is geworden dan zesenzestig jaar en net als diens vader, Johan Coenraad die niet ouder werd dan tweeënzestig jaar. Op dat moment wist ik nog niet dat mijn moeder hetzelfde lot zou wachten.
Gelukkig ben ik niet alleen maar afhankelijk van mijn spaarzame herinneringen uit de tijd dat ik bij mijn opa Jaap logeerde. In het ziekenhuis hield mijn moeder vanaf 15 april 1963 een soort dagboek bij van haar ervaringen in het ziekenhuis en de belevenissen van haar twee jongens in het huis van haar ouders. Zij was een vrouw die het verleden niet door haar vingers wilde laten glippen. Met haar aantekeningen vulde zij mijn herinneringen aan. Ze zeggen niet alleen veel over mijn opa en oma, maar misschien nog wel meer over mijn moeder.
Opa nam Peter in de Ford Taunus mee om te kijken naar een dam die in een wijk werd gemaakt. Er was een baggermachine – zandauto’s – een zandzuiger. Peter, de bedrijvigheid en drukte eens aankijkend zei: ‘Opa wat doen we hier eigenlijk?’ Wat zeg je daarop?
Ze schreef hoe ik met opa het veen introk en over sloten en greppels sprong. De ondergrond was zacht en verend. ‘Wat loopt het hier gek, hè opa?’ Mijn moeder was bang dat ik thuis in de stad niet meer kon wennen aan de harde stoepen en straten.
Het ontroert me elke keer opnieuw als ik lees hoe blij ze was als ik op bezoek kwam.
Vandaag is Peter hier geweest. Ik wist gewoon niet wat ik zag. ’t Was zondagmorgen, half 11, heel rustig, zowel buiten als binnen, en ik lag te lezen… Opeens ging de deur heel voorzichtig open… en m’n eerste indruk was een héél rood vestje, … een héél blond hoofdje, en een héél hoog stemmetje. Ik moest knipperen met m’n ogen, en enige keren slikken… Peter… Peter zelf stamelde ook iets van ‘mammie’ en ‘heel schattige bloemetjes’. Toen klom hij boven op ’t bed, keek uit ’t raam en riep: ‘Ja hoor, nou zie ik de Martini ook!’ En daarmee was de spanning gebroken. Of na een ander bezoek: ’s Middags Peter met vader en moeder. Wat ziet dat kereltje er toch gezellig en goed uit, en wat is hij leuk en ongedwongen, helemaal niet bang.
Ik kan me ook nog herinneren dat mijn vader om de dag bij ons sliep in Nieuw-Amsterdam. Hij vertelde mijn moeder hoe dierbaar hij het vond om mijn kleine, blonde koppie naast hem in bed te zien liggen. Als hij de volgende ochtend weer vertrok, zwaaide ik hem uit vanachter het ijzeren hek van ‘De Tippe.’
Mijn moeder is vol lof over de opvoeding door haar ouders. Ze schreef: Het konden hun eigen kinderen wel zijn, zo lief zijn ze, maar ze voeden ook op.
Ze merkte ook dat ik hield van de regelmaat en de orde in het rustige Nieuw-Amsterdam. Uitspraken van mij die ze hoorde, noteerde ze meteen in haar dagboek. Voor haar een manier om dicht bij me te zijn en te laten zien hoe trots ze op me was. Bijvoorbeeld toen mijn opa vroeg: Wie is hier nu de baas? En ik meteen antwoordde: Dat is oma, als opa niet thuis is.
Toen mijn opa en oma een tijd daarna bij ons in Beetsterzwaag kwamen logeren, wist ik nog precies dat hij op twee kussens sliep, wat ik als kind erg raar vond. En ik gorgelde nog steeds met water na het tandenpoetsen, zoals ik van mijn oma had geleerd.
Later plaagde ik mijn moeder wel eens met de periode dat ik in Nieuw-Amsterdam had gelogeerd. Dan riep ik dat ik daar tenminste een gedegen opvoeding had gekregen. Maar als ik dan het gezicht van mijn moeder zag, had ik meteen weer spijt en haastte ik me te zeggen dat het een grapje was.
Haar aantekeningen laten zien hoe optimistisch ze was, blij met elk bezoek en genietend van de bloemen die ze kreeg. Haar liefde voor mijn broertje, Jacob Jan, en voor mij was in elk woord dat ze schreef terug te vinden. Op alle manieren liet ze blijken hoe dankbaar ze haar vader en moeder was dat ze zo goed voor haar jongens zorgden en op hun manier een bijdrage leverden aan onze opvoeding die zij op dat moment niet aankon. Mijn opa Jaap, de grote veenbaas uit Nieuw-Amsterdam, bleek een gevoelige en zorgzame man te zijn die alle tijd voor mij had ondanks zijn drukke bezigheden en dagelijkse zorgen, want erg goed ging het niet meer met het bedrijf.
Dit is een fragment uit het boek van Kees Opmeer “Hoe de Rahders Drenthe veranderden”. Het boek is uitgeven bij GaCreatief en is hier nog te koop.
Met Oude Jan Rahder (1834-1889) als directeur ging het met de firma Rahder in de jaren tachtig en negentig van de negentiend eeuw nog steeds voor de wind. Hun werknemers werden goed behandeld en ze deelden in de winst. Ook war er een schooltje gebouwd voor de kinderen. Maar dat was uitzondering. In andere delen van Drenthe en daarbuiten nam de onvrede onder de arbeiders toe, nu de productie bij veel andere veenderijen gestaag aan het afnemen was. De turfwinning bood werk voor een beperkte periode, van maart tot oktober, met werkweken van zes dagen, van zonsopgang tot laat in de avond. In de winterperiode moesten de veenarbeiders maar zien hoe ze aan hun geld kwamen. Vaak waren ze gedwongen geld van hun veenbazen te lenen of spullen op de pof te kopen. In het voorjaar zaten veel gezinnen daardoor diep in de schulden. Het zag ernaar uit dat de gouden dagen van de turfwinning voorbij waren.
Hele gezinnen waren genoodzaakt mee te werken. De mannen staken de turf uit het veen. De vrouwen keerden de turven en laadden ze in lange rijen op de schepen. Kinderen moesten ook hun steentje bijdragen. Ze reden de kruiwagens af en aan met turf. Het werk was zo zwaar en de dagen zo lang dat veel kinderen tijdens het werk in slaap vielen.
In het boek ‘Deining in Drenthe, een studie in acculturatie’ van H.J. Prakke lezen we meer over de soms schrijnende omstandigheden.
Menig arbeider erkent dat zijn kind, wegens vermoeidheid door den arbeid van den vorigen dag, des ochtends bijna niet wakker te krijgen is, nauwelijks zijn pannekoek kan eten of geen eetlust heeft; naar het werk gaand, dommelend achter hem aan sukkelt en onder het gebruik van de eerste koffie op het veld al weer in slaap valt. Enkele malen liet een vader het jongetje dan ook nog wel een paar uren te bed liggen, zoo dat hij wat later op het werk kwam. Een enkele sterke jongen wordt door den vader geoordeeld het werk nog al te kunnen doorstaan omdat hij het eten er nog al bij aanhoudt, “zijn maag is goed; maar hij komt slaap te kort”. Andere jongens vermageren zichtbaar in den graaftijd, of loopen wel eens kreupel van het kruiwerk.
De allerkleinsten werden in veel gevallen, bij gebrek aan oppas, in een kruiwagen naar het veen meegenomen, afgedekt tegen de ochtendkou met een schort of jute zak. Ze kropen een groot deel van de dag om hun zwoegende moeder heen die nauwelijks tijd had om zich om haar kind te bekommeren. Het was niet verwonderlijk dat veel kinderen ziek werden in dat open landschap op de koude en modderige grond. Voor de oudere kinderen gold dat in het turfseizoen van schoolgaan niet veel terecht kwam.
De woningen waren armoedig, vaak niet meer dan keten of plaggenhutten. Het bouwmateriaal bestond uit wat sparrenhout, turfbonken en heideplaggen dat in de omgeving bijeen was geraapt. Vloeren ontbraken en als er al een schoorsteen was, bestond deze uit een eenvoudige pijp die door het dak was gestoken. De slaapgelegenheid was ronduit ellendig, vaak niet meer dan één of twee ruwe bedsteden waarin het hele gezin de nacht moest doorbrengen.
Het was in deze tijd dat Vincent van Gogh in het gebied op bezoek was. In 1883 heeft hij drie maanden in Drenthe rondgezworven. Toen hij op 11 september aankwam vond hij onderdak in het logement van Albertus Hartsuiker in de Pesserstraat 24 in Hoogeveen. Hij heeft daar drie weken gelogeerd en is daarna verder getrokken naar Nieuw-Amsterdam. In een brief aan zijn broer Theo schreef hij: Ik zit nu in de grote gelagkamer waar een vrouw aardappelen zit te schillen. Een dezer dagen wil ik met de schuit de gehele Hoogeveensche Vaart afvaren.
In een brief van 14 september aan zijn broer schreef hij vanuit het logement in Hoogeveen over de hutten die van ‘plaggen en stokken’ waren gemaakt Op zijn rondzwervingen in de omgeving kwam hij de hutten tegen. Sommige had hij van binnen bekeken. Hij besloot een van de hutten te schilderen en installeerde zich met zijn spullen op korte afstand van het armzalige onderkomen.
Terwijl ik die hut zat te schilderen, kwamen er twee schapen en een geit, die op het dak van dit woonhuis begonnen te grazen. De geit klom op den nok en keek de schoorsteen in. De vrouw, die iets op het dak hoorde, schoot naar buiten en slingerde haar bezem naar de geit voornoemd, welke als een gems naar beneden sprong. De beide gehuchten op de heide waar ik ben geweest en dit incident plaats had, heeten Stuufzand en Zwartschaap.
In dezelfde brief lezen we welke indruk de omgeving op Vincent maakte.
Om u een der vele dingen welke op mijn ontdekkingstogten mij iets nieuws te zien en te voelen gaven, te noemen, zal ik U vertellen hoe men hier b.v. schuiten ziet door mannen, vrouwen, kinderen, witte of zwarte paarden getrokken, met turf geladen, midden in de hei…
…De heide is rijk. Ik zag schaapskooien en herders die mooier waren dan de Brabantse…
… Er zijn in ’t dorp 4 of 5 vaarten, naar Meppel, naar Dedemsvaart, naar Coevorden, naar Hollandscheveld. Gaat men die af, ziet men hier en daar een curieusen ouden molen, boerderij, scheepstimmerwerf of sluis, en altijd bedrijvigheid van turfschuiten…
Uit het rapport van de door de rijksoverheid ingestelde Staatscommissie van Arbeidsenquête, die de armoedige omstandigheden van de veenarbeiders en de onrust in die jaren onderzocht, kwam ook het misbruik van sterke drank naar voren.
Eene zeer algemeene usance, ook in deze veenstreken, is het schenken van borrels door een schipper bij het inkruien en laden der turf in de schepen, wat – daar dit het werk grootendeels van vrouwen, ook reeds van jonge meisjes is – er bij de beide geslachten den jenevertrek al zeer jong inbrengt. “Zij leeren het gebruik als met den paplepel”. Mannen, vrouwen en meisjes gaan bij de slokjes gelijk op, bij een klein vaartuig 2, bij een grooter 4, 5 en 6 borrels per dag, die trouwens vrij lang is, van zonsopgang- tot ondergang.
Dit is een fragment uit het boek “Hoe de Rahders Drenthe veranderen” van schrijver Kees Opmeer. Het boek is hier te bestellen.
De Turfschuit door Vincent van Gogh. Nieuw Amsterdam 1883. Collectie Drents Museum
Er is weinig informatie te vinden over mijn over-grootmoeder van moeders kant: Elizabeth Haarsma (geboren 22-12-1880 te Meppel, overleden 1939 te Groningen).
De moeder van Elizabeth was Margaretha, Hendrika Berkhout (geboren 1847 – overleden 16-5-1913), Haar vader: Jan Haarsma, beroep Timmerman (geboren 1850 te Bergum, overleden 1891 te Meppel)
Hun adres: Kinkhorststraat 120 Meppel (oude centrum Meppel)
De familie bestond uit:
Zus: Elizabeth 1 (geboren 1873 – overleden 1878)
Zus: Theodora (geboren 1874)
Zus: Geertruida (geboren 1876)
Zus: Anna Alieda (geboren 1878)
Elizabeth 2 (geboren 1880 – overleden 1939)
Broer: Jan Haarsma (geboren 1887)
Jan Haarsma begon rond 1888 een koffiehuis, later ook bierhuis, te Meppel. Er zijn advertenties te vinden in oude kranten. Na de vroege dood van haar man in 1891 werd Elizabeth’s moeder, zelf koffiehuishoudster in Meppel maar ze vertrok rond 1901 met haar jongste kinderen naar Hoogeveen (Frans Hendrikstraat 52).
In de archieven is deze “Memorie van aangifte der nalatenschap van den Heer Haarsma, overleden te Meppel” te vinden:
De ondergeteekende Margaretha Hendrika Berkhout, weduwe van Haarsma, te ’s-Gravenhage wonende te Meppel in Drenthe en moeder en wettige voogdes over hare vijf minderjarige kinderen Theodora – Geertruida – Anne Alida – Elisabeth – en Jan Haarsma, de vijf genoemde kinderen als erfgenamen, benevens echtgenoot bij haar in echt verwekt.
Ten deze domicilie kiezende ten kantore van den notaris Meester Rudolph Otto van Holthe tot Echten te Meppel.
Geeft bij deze ten kantore van successie te Meppel aan:
Dat op den zestienden October achttienhonderd en negen en negentig te Meppel alwaar hij woonde overleden is Werdend Jan Haarsma, die tot zijn eenige erfgenamen heeft nagelaten zijne vijf kinderen, door hem bij zijn echtgenoote de aangeefster Margaretha Hendrika Berkhout in echt verwekt, genaamd Theodora Haarsma, Geertruida Haarsma, Anne Alida Haarsma, Elisabeth Haarsma en Jan Haarsma, de minderjarigen benevens ieder voor een vijfde gedeelte in de nalatenschap dat de overledene heeft nagelaten.
De onverdeelde helft van een huis en erf staande en gelegen nabij het Stationsplein te Meppel en door kadaster bekend in sectie C nummers 1620 en 1625, huis en erf tezamen groot in het geheel drie aren acht en zeventig centiaren.
Dat het onzuiver actief der nalatenschap bedraagt f 1750.—
Dat het zuiver saldo der nalatenschap bedraagt f 450.—
Dat de overledene geene goederen als bezwaarde erfgenamen of in vruchtgebruik bezat; dat door zijn overlijden geene periodieke uitkeeringen bij opvolging zijn overgegaan of vervallen en dat tot de nalatenschap geene effecten of vorderingen aan het Rijk verschuldigd zijn.
(ondertekening)
M. H. Berkhout
Na haar verhuizing naar Hoogeveen rond 1901 ontmoete Elizabeth Haarsma daar kapper, coiffeur Hendrik Uiterwijk en ze huwden rond 1900
Ze woonden in de kapperszaak aan de Julianakade Hoogeveen (inmiddels gedempt heet nu Van Echtenstraat)
Aldaar werden geboren:
Femmigje Elizabeth (1901-1970) mijn oma.
Margaretha Hendrika 1 (1903 – overleden 1903)
Margaretha Hendrika 2 (1906 – overleden 1999)
Johanna (1909 – 1910)
Hendrik (1913-1939)
Elizabeth overleed in 1939 in Groningen, waar ze nog door haar dochter Gre werd verpleegd. Vlak daarvoor was haar zoon Hendrik bezweken aan de complicaties van een blinde darm ontsteking.
Elizabeth Uiterwijk – Haarsma met haar kleindochter Jentje Rahder.
De crisisjaren dertig verlopen ook voor de firma Rahder moeizaam. Vooral in 1931 loopt de verkoop slecht. De afzet is laag vanwege stakingen in de karton industrie en ook de verkoop aan de aardappelmeel en steenindustrie neemt af. De prijs voor turf is lager dan ooit. De tweede kamer die in 1933 op werkbezoek is geweest in het veen komt eindelijk in actie. Minister Verschuur zegt in 1934 eindelijk financiële hulp toe. Er komt een landbouwcrisiswet en turf wordt binnen die wet een crisis product. De Stichting Nederlandse Turfcentrale onder voorzitterschap van de Drentse commissaris Baron de Vos van Steenwijk, zorgt voor de uitvoering. De regeling geld alleen voor hand gestoken fabrieksturf voor industrieel gebruik in Drenthe, Groningen en Overijssel. Om zoveel mogelijk gezinnen te laten profiteren mogen er maar 2 personen per gezin turf steken en niet meer dan 3 personen mogen werkzaam zijn bij het droogmaken en scheepsladen. De toelage is 25 gulden per dagwerk. Pas vanaf 1937 maakt de N.V. Rahder weer winst. In het eerste oorlogsjaar stijgt de prijs van turf weer zelfs zodanig dat er een vervenersheffing wordt opgelegd door de bezetter.
Door de slechte afzet stijgt het aantal arbeiders dat geen werk meer kan vinden, ook niet tijdens de zomermaanden. De gemeente Emmen heeft inmiddels zoveel kosten aan het grote aantal werklozen dat het onder curatele staat bij het rijk. Veel arbeiders trekken naar Duitsland waar de werkgelegenheid weer groeit. Er was ook geen keuze want degenen die werk in Duitsland weigerden hadden geen recht op steun. Emmen kwam al op de eerste dag van de oorlog in handen van de Duitsers. Dochter Liesje heeft haar vader nooit zien huilen maar op de dag dat de Duitsers, dan nog uiterst vriendelijk, door Nieuw Amsterdam trekken, heeft hij tranen in de ogen.
Burgemeester Bouwma die teleurgesteld was door de Nederlandse regering accepteerde snel het gezag van de bezetters. Hij voert de bevelen trouw uit. Klokken verdwijnen uit de kerken om omgesmolten te worden voor wapens en fietsen worden gevorderd voor het Duitse leger. Ook het politiekorps pleegt geen verzet en werkt onder de nieuwe orde. De inwoners van Zuidoost Drenthe passen zich aan en ondergaan de eerste jaren van de bezetting gelaten. Vanaf 1943 ontstaat er in de regio steeds meer verzet. Jan Huisman, vriend van Jaap en Fem zit in het verzet. Hij helpt gestrande Engelse vliegers terug te reizen naar vrije gebieden. Ze vinden op die route tijdelijk onderdak in een boerderij op het Amsterdamse veld. Jaap kan in het verzet niet goed uit de voeten vanwege zijn houten been, maar hij zorgt dat er genoeg geld is. De oorlog heeft nog meer gevolgen voor het bedrijf. Het wordt voor Jaap steeds lastiger om werkers te vinden. Veel mannen moeten zich melden voor arbeid in Duitsland. In de archieven van de firma Rahder zitten veel brieven uit de oorlogstijd. Rahder verzoekt de Rijksdienst voor werkverruiming om Joodse arbeiders op zijn bedrijf te laten werken omdat ze onmisbaar zijn. En hij weigert het Gewestelijk Arbeidsbureau in Emmen namen door te geven van ongehuwde mannen tussen de 20 en 40 die in Duitsland tewerkgesteld moeten gaan worden. Vanwege het tekort aan arbeiders maar ook vanwege de natte zomers neemt de productie van turf af. Jaap krijgt veel brieven van bedrijven maar ook van scholen om toch nog wat turf te leveren. Het gemeentelijk verzorgingshuis voor ouden van dagen en Weduwenhof te Amsterdam schrijft op 16 mei 1941 dat ze nog maar voor 4 weken brandstof hebben als ze uiterst zuinig stoken. Jaap schrijft terug dat er helaas geen goede kwaliteit turf meer is maar dat het na de zomer beter wordt. Een bedrijf uit Alphen aan de Rijn schrijft op 2 mei 1942: “Het spijt me dat we niet als naar gewoonte turf kunnen krijgen voor de fabriek! Nu waarderen we pas eens hoe gemakkelijk het toch was al die jaren door. We voeren naar het veen en de fabriek had steeds brandstof. Maar u weet de redenen. Momenteel is daar niet aan te veranderen”. Het antwoord van Jaap Rahder volgt op 22 mei:
“Ik moet u mede delen dat door het geknoei met zogenaamde derriekluiten in Holland dit jaar ook het vervoer van veenkluiten verboden is. Momenteel wordt nog nat veen verscheept, hiervoor is blijkbaar geen vergunning nodig. Dit komt echter op zoo’n fantastische prijs dat ik u niet kan adviseren hiermee te beginnen. De moeilijkheden met de productie worden met de dag groter totdat de gehele zaak vast loopt”.
Zoals in veel plaatsen ontstaat er grote afstand tussen de Duitsgezinden en de rest van het dorp. De huisarts is een fanatiek NSB aanhanger en verliest veel patiënten. Het kantoor in de ‘Tippe’ wordt gevorderd door de Duitsers. Ze slapen er niet maar vaak zijn er Duitse klerken in het huis aan het werk. Het weerhoudt Jaap en Fem er niet van om de kinderen en de vrouw van Jan Huisman tijdelijk op zolder te laten onderduiken nadat Jan zelf is verlinkt. Liesje herinnert zich de komst van de familie nog goed. Ze weet nog dat ze na korte tijd weer weg moesten omdat een schoolvriendinnetje ze voor de zolderramen had zien staan. Greddy Huisman, dochter van Jan zal deze periode ook niet vergeten. In een artikel uit het dorpsblaadje van Nieuw Amsterdam-Veenoord ‘De Aole Tweeling’ staat in 2016 een interview met haar: “Ons huis werd doorzocht door vreemde mannen. s’ Avonds woonden we ineens bij oom Jaap en tante Fem Rahder en de drie meisjes Jenny, Liesje en Mieneke. Drie weken later gingen we naar de overkant van de Vaart, in het achterhuis van de familie Drok. Een deel daarvan stond leeg omdat de Tuinbouwschool wegens gebrek aan leerlingen, vanwege de afwezigheid van mijn vader die er directeur was, leeg stond”. Het huis van de familie Huisman wordt overgedragen aan een NSB gezin. “eenmaal zag in een van die meisjes lopen in mijn mooiste zomerjurk”, schrijft Greddy Huisman, “Ik vloog haar aan en probeerde de jurk van haar lijf te scheuren. Omstanders trokken mij van haar af”. Maar het gezin overleeft de oorlog. Ook Jan Huisman, die zat ondergedoken in een eendenkooi in de Weerribben, komt terug. In 1950 kreeg hij een Franse onderscheiding , het oorlogskruis en de Zilveren ster.
De boer die de onderduikers onderdak bood verdwijnt en het dorp neemt aan dij hij is gefusilleerd. Het dorp is in rouw. Jaap helpt de weduwe met de boekhouding van het boerenbedrijf.
In de laatste jaren van de oorlog vluchten veel Duitsers en NSB-ers naar het Noorden. Ze komen ook naar het oosten van Drenthe. De opperbevelhebber van de Wehrmacht vestigt zijn hoofdkwartier in Emmen. De geallieerden bombarderen daarop in februari 1945 de omgeving van Emmen. De vijftienjarig Jenneke die met vriendinnen naar de hbs in Emmen fietst moet ervoor schuilen in één van de mangaten langs de weg.
Als de oorlog in april van dat jaar ook in Zuidoost Drenthe ten einde komt keert de rust langzaam terug. Jenneke geniet van de nieuwe vrijheid en zet alles op alles om snel de wereld te kunnen ontdekken. In 1949 haalt dochter Jenneke Rahder haar hbo diploma en gaat studeren in de Groningen. Jaap Rahder en zijn vrouw Fem hoeven er niet lang over te denken. Hun oudste dochter is slim en zit vol energie. Studeren past bij haar en ze laten haar met trots en weemoed uitvliegen. Fem mijmert over haar eigen jeugd. Ze heeft de kweekschool gedaan maar daarna was er het leven van de huisvrouw. Op haar bruiloft kreeg ze van haar schoonmoeder een kookboek met daarin op de eerste bladzijde “Jaap houdt niet van biet”. Het is een tijd met nieuwe kansen. Ze gunt Jenneke na de donkere oorlogsjaren het leven in de grote stad met een goede studie, nieuwe vrienden, nieuwe ideeën en feestjes. Maar ze betrapt zich erop dat ze soms ook jaloers is.
Jaap en Fem Rahder vestigden zich rond 1922 in Nieuw-Amsterdam. Dat was een jong dorp, rond 1860 ontstaan, toen de Hoogeveense Vaart werd doorgetrokken. Het was een belangrijke waterweg voor de afvoer van turf.
De tijdelijke opleving van de turfwinning, vlak voor het aantreden van mijn opa Jaap Rahder als directeur, had alles met de internationale situatie te maken. In 1923 bezetten Franse en Belgische troepen het Ruhrgebied om de herstelbetalingen aan de overwinnaars van de Eerste Wereldoorlog zeker te stellen. Deze betalingen waren geregeld in het Verdrag van Versailles van 1919, maar door economische problemen wilde of kon de Weimar Republiek zijn verplichtingen niet nakomen. Door de bezetting liep de productie van de Duitse mijnen met de helft terug, waardoor de vraag naar turf weer steeg. Deze vraag werd nog eens aangewakkerd door stakingen in de Engelse mijnen rond de jaren 1926 en 1927.
De opleving was maar van korte duur. De economische wereldcrisis van 1929 kwam eraan en betekende een nieuwe klap voor de turfproductie. Toch was mijn opa begin 1929 nog vol goede hoop over de toekomst. Dat zat ook in zijn aard. Brieven en documenten uit die tijd gaven een mooi beeld van het leven in het veen. Ze lieten ook zien wat voor man mijn opa was. Een voorbeeld hiervan:
…Jaap Rahder draait zijn hoofd naar de wind. Hij snuift de vertrouwde geur van vers gestoken turf. Het is april en de leeuwerik kondigt de lente aan. Het turfseizoen van 1929 is begonnen. De lange donkere en koude winterdagen leggen de vervening stil. Te lang. Niemand heeft een inkomen en naarmate de lente langer op zich laat wachten raken de spaarpotten leeg. Op de pof kopen lukt de meeste arbeiders ook niet meer. De vorst hield dit jaar aan tot in maart. Het duurde lang voordat de veenlaag was ontdooid. De afvalturf die de veenarbeiders zelf stoken is ook op. Ze gebruiken nu de stobben uit het veen als brandstof. Jaap heeft veel van zijn vaste arbeiders een voorschot kunnen geven, maar ook zijn reserves zijn bijna op…
Mijn opa liet zich niet uit het veld slaan. Hij zat vol energie en dadendrang, optimistisch tegen de tijdgeest in.
…De turfschippers hebben al geïnformeerd. Ondanks de crisis hebben ze veel bestellingen uit de steden en fabrieken in het westen. Door de lange winter is ook daar de brandstof op. Ondanks alle berichten over de wereldwijde crisis is Jaap Rahder hoopvol gestemd. Hij is dit voorjaar verhuisd van Noordscheschut naar Nieuw-Amsterdam. Hij woont nu vlakbij zijn werk bij het Amsterdamscheveld waar hij veel kavels bezit. Aan de Vaart NZ heeft hij met zijn vrouw Femmie een mooi woonhuis laten bouwen met alles erop en eraan. Tot en met de keukenkastjes van goed vurenhout aan toe. Hij heeft er kantoor aan huis en er zijn kinderkamers. Fem is in verwachting van hun eerste kind. Er is hoogveen genoeg wat nog aan snee komt. Jaap vertrouwt erop dat er nog lange tijd vraag naar turf is als brandstof. En sinds kort zorgt de nieuwe Purit fabriek in Klazienaveen ook voor afzet. En er is ook nog wat te verdienen aan de afgegraven veengronden. Sinds de uitvinding van de kunstmest zijn ze goed te gebruiken voor de akkerbouw. De aardappelen en bieten doen het er prima. Het werk in het hoogveen is niet zwaar. Je hoeft niet elke dag met je voeten in de bagger te staan. Genoeg in het vooruitzicht om een gezin te stichten…
Ondanks het optimisme van mijn opa bleef de productie teruglopen en in 1931 begon men in het veen de economische crisis meer dan ooit te voelen. De klap kwam extra hard aan in de gemeente Emmen. In 1930 werkten daar nog 6000 mensen in de veenderij. Dat was bijna de helft van de beroepsbevolking. In 1937 was dat aantal gedaald tot 2500 arbeiders.
De turfprijs was in 1931 nog nooit zo laag geweest. Door de werkeloosheid en armoede hadden mensen steeds minder geld voor dagelijkse levensbehoeften als voedsel en brandstof. Maar de crisis was niet de enige oorzaak. Door stakingen in de kartonindustrie en de beperkte afname van turf door de aardappelmeelfabrieken en steenindustrie daalde de productie. Daar kwam nog bij dat de afzet van machinale persturf verminderde door een prijsdaling van de haardbrandstoffen.
Het jaar daarna werd de situatie nog slechter. De turf werd verkocht voor een prijs van slechts 3 gulden per ton. De vervenersbonden, waarin mijn opa een actieve rol speelde, kwamen in het geweer. Na moeizaam overleg slaagden ze erin steun te krijgen van de regering in de vorm van een beperkte toeslag om het turfverbruik door de karton- en aardappelmeelindustrie te stimuleren. Het hielp allemaal niet veel. Tot aan de Tweede Wereldoorlog werd er verlies gemaakt op de fabrieksturf. Pas in de oorlog keerde het tij weer en was er opnieuw sprake van winst, al was dat maar tijdelijk.
Tot overmaat van ramp kreeg mijn opa in dat jaar, op een regenachtige dag in oktober, een ernstig ongeluk met een machine. Toen hij bij kennis kwam was zijn verbrijzelde been onder de knie geamputeerd.
Uit een brief:
Jaap is geen sombere man, maar het ongeluk komt op een heel vervelend moment. Het gezin moet verder. Fem is zwanger van een tweede kind. De arbeiders die nog in dienst zijn, hebben een inkomen nodig. Het bedrijf moet verder en Jaap regelt de zaken vanuit zijn bed. Met een prothese zal hij snel weer kunnen lopen. Het leven wordt wat minder vrij en onbezorgd. Na Jentje in 1930 wordt in 1933 Liesje geboren en in 1936 Mieneke. Drie dochters. Jaap had nog wel verder gewild om een jongen te krijgen, een opvolger in het bedrijf. Femmie vindt het welletjes. Ze kunnen de meisjes naar school sturen en zich ondanks de zware tijden goed redden. Nog meer wensen is de goden verzoeken.
Dit is een fragment uit het boek: “Hoe de Rahders Drenthe veranderden” van Kees Opmeer. Het boek is hier nog te koop.
Machinale turfwinning in Oost Drenthe (schoolplaat). De plaat hing jarenlang op het kantoor van mijn opa Jaap Rahder in Nieuw Amsterdam
Ik schreef tante Liesje een ouderwetse brief. Ze is niet zo van het mailen en ik ben niet zo van het bellen. In mijn brief legde ik uit waarom ik haar wilde spreken. Een paar dagen belde ze me enthousiast op. Ik was van harte welkom in haar woonplaats Leiden.
Tante Liesje (Elisabeth) is een jongere zus van mijn moeder en inmiddels al een eind in de tachtig, maar nog vitaal en helder van geest. De andere zus van mijn moeder, Mieneke, was de jongste en overleed in 1979 toen ze 60 jaar was. Tante Liesje is, zoals eerder genoemd, getrouwd met Lammert Leertouwer, voormalig hoogleraar Theologie en van 1991 tot 1997 Rector Magnificus van de Universiteit Leiden. In 1993 mocht hij Willem-Alexander persoonlijk zijn bul uitreiken, een plechtigheid waar hij nog steeds trots op is.
Vanaf het station in Leiden is het maar een paar minuten lopen naar de statige Rijnsburgerweg met aan weerszijden de hoge, oude herenhuizen. Oom Lammert kon lopend naar de universiteit, bedacht ik me toen ik aanbelde.
Het was leuk om tante Liesje en oom Lammert weer te zien. Ik kom er niet vaak, maar als ik er ben voel ik me onmiddellijk op mijn gemak. Het gesprek kwam snel op gang. Liesje vertelde en Lammert vulde aan.
‘Mijn vader werd door de veenarbeiders en turfschippers met “meneer” aangesproken,’ zei ze. ‘Dat was bijzonder. Meestal werden mensen met aanzien alleen bij de achternaam aangesproken. Het gaf aan hoezeer hij werd gerespecteerd. Iemand vroeg hem eens: “Bent u soms van adel?” Dat kwam niet door zijn uiterlijk. Hij droeg altijd eenvoudige kleding. Het was vooral zijn uitstraling en de manier waarop hij sprak.’
Kort na hun huwelijk in 1928 lieten Jaap Rahder en zijn vrouw Femmie Uiterwijk het huis ‘De Tippe’ in Nieuw-Amsterdam bouwen, met kantoor aan huis. ‘De Tippe’ is Drents voor hoek of punt, genoemd naar het opvallende puntdak van het huis. Tot die tijd reed Jaap op de motor vanuit Huize Blokland in Noordscheschut, zijn toenmalige, ouderlijke woonplaats, naar het veen rond Nieuw-Amsterdam. Liesje herinnerde zich het verhaal dat haar vader onderweg een keer een varken aanreed dat onverwacht de weg overstak. Voor beiden liep het goed af. Ze moet er nog steeds om lachen.
Jaap en Femmie leerden elkaar kennen in de trein naar Meppel. Hij was op weg naar de HBS en zij naar de kweekschool. Wat tante Liesje nog steeds moeilijk vindt is dat haar moeder aanvankelijk niet werd geaccepteerd door de ouders van Jaap. Het huwelijk met Femmie was duidelijk beneden de stand van de familie, vond haar schoonmoeder, Jentje Rahder-Thomas. Vernederend was bijvoorbeeld dat Jentje er op stond de inrichting van ‘De Tippe’ te betalen. Femmie kon zich dat toch niet veroorloven als dochter van eenvoudige komaf. Ze mocht zich daarom ook niet te veel met de aanschaf van de meubels en de aankleding van het huis bemoeien. Later gingen de scherpe kantjes eraf toen ze Femmie beter leerde kennen en ontdekte hoe belangrijk ze was voor haar zoon.
Voor het eerst hoorde ik nu ook de precieze toedracht van het bedrijfsongeval dat hem op tweeëndertig jarige leeftijd overkwam. Het gebeurde met een turfmachine, een voor die tijd moderne machine met een groot ronddraaiend schoepenrad waaraan bakjes waren bevestigd. Deze machine schepte de turf uit het veld en maakte er pakjes van die vervolgens werden opgestapeld. Op een gegeven moment raakte de machine verstopt, omdat er een stobbe in terecht was gekomen, een stuk hout of boomwortel. Jaap probeerde de stobbe met zijn laars tussen de tandraderen weg te trappen, maar op dat moment kwam de machine weer ratelend op gang. Zijn been kwam bekneld te zitten en hij raakte zwaar gewond. Jaap werd met spoed naar het Bethesdaziekenhuis in Hoogeveen gebracht, dat toen nog aan de Hoogeveensche Vaart was gevestigd. De dienstdoende chirurg kon maar één diagnose stellen: het onderbeen was er zo slecht aan toe dat het moest worden geamputeerd. Femmie nam er geen genoegen mee. Ze wilde een second opinion. Zonder aarzelen belde ze naar professor Van Gulik in het Academisch Ziekenhuis in Groningen. Wonder boven wonder kreeg ze hem persoonlijk aan de lijn. Ze was zo overtuigend dat professor Van Gulik meteen in de trein stapte en naar Hoogeveen afreisde. Helaas, hij kon de diagnose alleen maar bevestigen. Het been moest onder de knie worden afgezet. Jaap kreeg een kunstbeen.
‘Het kunstbeen lag ’s avonds naast zijn bed,’ weet Liesje nog. ‘Als het ’s nachts onweerde, moesten we ons aankleden en in de woonkamer gaan zitten. Door zijn kunstbeen was er anders niet genoeg tijd om het huis te ontvluchten.’
Deze handicap heeft hem de rest van zijn leven dwarsgezeten. Hij leed daar meer onder dan onder zijn zwakke hart. ‘Aan zijn hart kon hij niets doen,’ zegt tante Liesje. ‘Dat was een fout van de natuur en kon hij accepteren. Het ongeluk met zijn been was zijn eigen schuld. Daar kon hij moeilijk mee overweg.’
Eigenlijk leefde mijn opa in twee werelden, realiseerde ik me gaandeweg het gesprek met Liesje en Lammert. Aan de ene kant zie ik de baas in het veen voor me die samen met zijn voorman Schluterals een soort vaderfiguur zorgde voor zijn arbeiders; streng maar rechtvaardig en vooral betrokken. Zo was er die veenbrand, de nachtmerrie van elke vervener. Moeilijk te bestrijden, omdat het vuur van een veenbrand ondergronds voortwoekert. Iedereen kwam helpen; dorpsbewoners, veenarbeiders, vrouwen, kinderen en ook opa Jaap met zijn kunstbeen. Zij aan zij sloegen ze met takken op het brandende veen. Dit was de manier om het vuur te bestrijden. Op zo’n moment bestond er geen standsverschil.
Aan de andere kant zie ik de notabele, de man van ‘adel’, voor me die actief was in allerlei besturen en commissies waarvoor hij regelmatig naar de grote stad reisde. Wat tante Liesje nog wist was dat hij zitting had in het bestuur van het waterschap, lid was van verschillende provinciale commissies en actief was in de vereniging van verveners. ‘Mijn vader was ook nauw betrokken bij onze school,’ vertelde tante Liesje. ‘Hij was voorzitter van de oudercommissie en in december kwam hij verkleed als sinterklaas op school. Dat was voor ons een goed bewaard geheim, totdat een meisje uit mijn klas riep: “Jouw vader is Sinterklaas.” Ik reageerde verontwaardigd. “Nietwaar! Hoe kom je daarbij?” Ze keek me triomfantelijk aan. “Kijk dan naar zijn been.”
Johan Coenraad Rahder, of kortweg Coen zoals hij zichzelf noemde, is geboren in 1812 in Amsterdam. Hij behoorde tot een familie van wijnhandelaren die afkomstig was uit het Duitse stadje Mülheim am Rhein. Het stadje lag tegenover de oude binnenstad van Keulen, op de andere oever van de Rijn.
Over die periode van de familie Rahder is helaas niet zoveel bekend. Belangrijkste oorzaak daarvan is een brand die het archief in het Duitse stadje volledig heeft verwoest. Wat we nog wel weten is dat het een patriciërsfamilie was. Een familie met aanzien en geld, verdiend door de handel in wijn. Ze bezaten wijngaarden aan de Rijn en de Oder rond Mülheim.
Stamvader was Herbert Rahder. Nadat hij in 1752 was overleden hertrouwde zijn weduwe Maria Christina Cölsch in 1761 met de Nederlander Hendrik Schaap en verhuisde met haar kinderen naar Amsterdam. Ze vestigden zich aan de Binnenkant 24, gelegen in het havengebied, in de buurt van het IJ en het huidige luxe Grand Hotel Amrâth, met aan de ene kant het Oosterdok en de Prins Hendrikkade en aan de andere kant de Oude Waal. Amsterdam, als belangrijke havenstad vol kooplieden, was een lucratieve plaats om de wijnhandel voor te zetten.
Veel wijn werd verscheept naar Nederlands Indië waar veel contacten ontstonden. Na het overlijden van Jan in 1819 namen zijn zoons Jan Willem, Herbert en Simon het bedrijf over. In 1824 overleed Herbert op jonge leeftijd, hij was slechts 36 jaar, aan ‘eene zware zenuwinzinking,’ zoals bleek uit het overlijdensbericht. Zijn vrouw Gerredina Stofft verklaarde daarin:
Ik verlies aan hem een braafste Man en mijn tien kinderen de zorgvuldigste vader, waarvan de meeste te jong zijn om dit groot verlies te beseffen.
Zijn oudste zoon Coen was toen twaalf jaar. Kort daarna, op 18 mei 1825 verscheen er opnieuw een overlijdensbericht.
Heden overleed mijn beminde tweede dochter Johanna Hendrika Rahder in den ouderdom van 14 jaar. Zijn volgde dus spoedig haren voor weinig maanden overleden vader wiens lieveling zij was.
Weduwe Gerredina, zette ondanks haar grote verdriet, met veel steun van Simon, de jongste broer van haar overleden man Herbert, de wijnhandel voort als de ‘firma Weduwe H. Rahder.’ Deze wijnhandel groeide uit tot een begrip in Amsterdam en verre omtrek.
Coen ging ook de wijnhandel van zijn familie in. In 1845 werd de firma overgenomen door een nieuwe ‘weduwe Rahder’, de schoonzus van Coen, Eljse Mercker en haar kinderen Elisabeth, Jan en Simon. De zaken gingen voorspoedig. Aan de grachten bezat de familie vijf huizen die voornamelijk werden gebruikt voor de opslag van wijnvaten. Toch liet Coen zich uitkopen. Zijn ondernemingszin en dadendrang zochten naar een nieuwe uitdaging en geld had hij nu genoeg. Wat daarbij een rol speelde was zijn matige gezondheid. Hij was kortademig en gauw moe. Waarschijnlijk had hij toen al last van zijn hart. Het vervuilde en verpauperde Amsterdam van halverwege de negentiende eeuw deed zijn gezondheid geen goed. De grachten deden dienst als open riool en verspreidde een enorme stank. In de volksbuurten heerste schrijnende armoede met veel werkloosheid, ziekten en drankmisbruik.
Gezinnen uit de sloppenwijken in de grote steden werden naar Drenthe gestuurd. Dat gebeurde onder de vleugels van de Maatschappij van Weldadigheid, opgericht door Johannes van den Bosch. In Frederiksoord werd een kolonie gesticht waar de gezinnen een stuk grond en een huisje ter beschikking kregen om een nieuw bestaan op te bouwen. Tot op de dag van vandaag zijn veel van de koloniehuisjes daar nog te zien. Niet lang daarna richtte de Maatschappij van Weldadigheid in Veenhuizen een tweede kolonie op. Deze was bestemd voor landlopers, dronkaards en bedelaars die een verplichte heropvoeding kregen. In deze kolonie waren ze niet vrij om te gaan en staan waar ze wilden.
Coen dacht na over een nieuwe toekomst in een omgeving die beter was voor zijn gezondheid. Hij sprak er vaak over met zijn echtgenote Wilhelmina of Willemina. Voluit heette ze Wilhelmina Petronella Cornelia. Ik ben naar haar vernoemd, zoals meer familieleden. Mijn volledige naam is: Willem Peter Cornelis.
Willemina was de dochter van Jan van Voorthuysen, reder in Amsterdam, waar hij op het Kattenburgerplein woonde. Zijn bijnaam was de ‘Prins van Kattenburg’. Hij was een vermogend man met veel invloed. Zijn schepen voeren vanuit Kattenburg de wereldzeeën over, zo lees ik in een brief van Jan Heil, kleinzoon van Oude Jan Rahder, de oudste zoon van Coen. Volgens dezelfde brief was hij getrouwd met Maria Anna de Villeneuve een dame van adel. In het huis van Jan Heil hing een schilderij van haar.
In de herensociëteiten van Amsterdam waar Coen regelmatig was te vinden, maar ook elders in de sociëteiten in Londen en Parijs, werd vaak gesproken over de uitgestrekte veengebieden in Drenthe. Vooral in Zuidoost-Drenthe, nabij de Duitse grens, zagen deze heren uit het Westen kansen. Daar kon nog volop turf worden gestoken. Turf was een brandstof die in heel Nederland werd gebruikt om de huizen te verwarmen. Maar er was ook turf nodig om de stoommachines te laten branden die in steeds meer fabrieken werden ingezet.
De turfwinning in de veengebieden van Groningen, Friesland en Utrecht was op zijn retour. Verreweg het meeste was al ontgonnen. Maar in Drenthe lagen nog grote veengebieden om te ontginnen. Dat was voor een aantal Amsterdamse kooplieden aanleiding om veengrond in Zuidoost-Drenthe aan te kopen. Om die reden kreeg het gebied onder Emmen de naam Amsterdamscheveld.
De turfwinning bood de mogelijkheid om snel rijk te worden. Het bruine goud en de zucht naar avontuur in het verre en onbekende Drenthe was voor velen onweerstaanbaar. Er werd gesproken over het Drentse Californië, omdat de turfkoorts overeenkomsten vertoonde met de goudkoorts in deze nieuwe Amerikaanse staat.
Coen kon de verhalen over Drenthe die hij hoorde maar niet van zich afzetten. De nieuwe uitdaging prikkelde zijn fantasie en ondernemingslust. Maar kon hij zijn vrouw overhalen om Amsterdam met alle voorzieningen van een grote stad te verlaten om een nieuwe start te maken in het verre en dunbevolkte Drenthe? Het ging niet zonder slag of stoot, avonden lang hebben ze met elkaar gepraat in hun huis aan de Binnenkant. Uiteindelijk gaf het argument van zijn gezondheid de doorslag. De schone lucht in Drenthe en de landelijke omgeving zou hem goed doen.
Willemina had wel twee voorwaarden. Waar ze ook gingen wonen: er moest een goede arts in de nabijheid zijn en een fatsoenlijke school voor hun kinderen. Anders was het onbespreekbaar. Geen enkel probleem, vond Coen, al lang blij dat hij de kans kreeg deze nieuwe uitdaging op te pakken. Geld was het probleem niet. Hij had de laatste jaren genoeg verdiend met de wijnhandel. Hij vond een partner in Andries de Wilde, die hij al langer kende. Samen met nog een aantal andere kooplieden, zetten ze een nieuwe onderneming op om in het afgelegen Drenthe een nieuw avontuur aan te gaan.
Dit is een fragment uit het boek “Hoe de Rahders Drenthe veranderden” van Kees Opmeer. Het boek is gebaseerd op mijn familiearchief en is hier te koop.
Koperen bruiloft van J.C. Rahder en W.P.C . Rahder van Voorthuysen in 1846
Het echtpaar W.P.C. Rahder – van Voorthuysen en J.C. Rahder
Coen Rahder (1812-1872), grondlegger van de NV Rahder Machinale turf, had met zijn vrouw Willemina, Petronella, Cornelia van Voorthuijsen (1813-1887) achttien kinderen. Jan de oude (1834-1889) was de oudste, Jan de jonge (1958-1921 mijn overgrootvader) de jongste. Herbert (1835-1912) was zijn tweede zoon en Lydius (1855-1916) de tiende. Er zijn veel brieven tussen al deze kinderen (en hun moeder) bewaard gebleven.
In een brief aan Herbert, gedateerd 17 november 1882 feliciteerde Lydius zijn broer met zijn verjaardag. Lydius was reislistig en onderweg naar Indië waar hij advocaat procureur was in Soerabaja.
Voor alles wensch ik je hartelijk geluk met je verjaardag en hoop dat je dien dag met allen die je dierbaar zijn nog dikwijls zult beleven.
Lydius verhaalde in dezelfde brief over zijn reis, via het pas geopende Suezkanaal.
…zondag vertrok ik van Marseille onder het mooiste weer dat men zich denken kan en was reeds den volgende dag ’s nachts om half twaalf te Napels. De aankomst daar was prachtig mooi. De stad die geheel tegen de bergenop ligt met hare duizenden lichten en geheel beschenen door de maan, was wel het verblijven waard… In Port Said lagen we een uur of 8 stil, daar er kolen ingenomen worden. Ik verlang om iets van dat Egypteland te zien…Wat hebben we prettige dagen te Amsterdam gehad beste H. en niet minder in Hoogeveen…
Herbert heeft ook een verslag gemaakt van een reis naar Parijs, dat bewaard is gebleven. In het gedetailleerde verslag lezen we hoe de reis van Herbert begon. Hij fietste in gezelschap van zijn broer Jonge Jan van zijn woonplaats Nieuweroord naar Hoogeveen waar ze afscheid van elkaar namen. Daar stapte hij op de trein naar Rotterdam om via een stop in Brussel in Parijs aan te komen. Onderweg voegden Johannes Zeeman en Lydius zich bij hem.
Het verslag liet zien hoe ze genoten van hun bezoek aan deze wereldstad. Ze verbleven in het grand Hotel de Malte en hadden zichzelf een druk programma opgelegd. Uitgebreid vertelden ze over hun dagelijkse uitstapjes. Ze vermaakten zich in een Schweitzer Bierhalle met ‘dames bediening’. Ze bezochten de Place des Victoires, waar Zeeman absinth en wij madeira gebruikten. Ze gingen naar de schouwburg, het Louvre, het graf van Napoleon, Fontainebleau en natuurlijk de Eiffeltoren, blikvanger en symbool van de wereldtentoonstelling. Ze dronken goede wijn op de terrasjes in het centrum en deden inkopen aan de roemruchte Boulevard Haussmann. De vele jeneverbesstruiken in het Forêt de l’Empereur, net buiten Parijs, deden Herbert denken aan zijn geliefde provincie Drenthe. Een bijzondere en nieuwe ervaring was de file waarin ze met hun rijtuig hebben gestaan. Uren achtereen stonden ze stil in een rij van meer dan honderd rijtuigen. In Drenthe hadden ze zoiets nog nooit meegemaakt.
Vanzelfsprekend bezochten ze ook de wereldtentoonstelling waar veel paviljoens nog in gereedheid moesten worden gebracht. Grote schrik kregen ze toen ze hoorden dat op het tentoonstellingsterrein een vreselijk ongeluk had plaatsgevonden. Door het instorten van een houten loopbrug waren 9 mensen omgekomen. Het stond in alle kranten. Vandaar dat wij ons haastten de onzen gerust te stellen.
De reis begon op zaterdag 21 april eindigde op woensdag 2 mei. Herbert besloot zijn verslag met de volgende woorden: Deze reis, die vol aangename verrassingen onder de gunstigste omstandigheden plaats had, zal een blijvende herinnering bij ons achter laten. Lydius dicteerde en Zeeman en ik schreven onze memoires.
Lees hier meer over de reis van de Rahders naar Parijs.
Dit is een fragment uit het boek “Hoe de Rahders Drenthe veranderden” van schrijver Kees Opmeer. Het boek is hier nog te koop.
Het grote gezin Rahder circa 1885. Coen Rahder was toen al overleden alsook een aantal kinderen.
‘Jonge’ Jan Rahder (1858-1924) was een zachtaardige, intelligente man die het liefst een rustig en zorgeloos leven had geleid, maar die zich verplicht voelde het familiebedrijf te leiden toen andere familieleden afhaakten. Tragisch genoeg lijkt het erop dat zijn zwakke hart en zijn verantwoordelijkheidsgevoel in combinatie met de zorgen over het bedrijf en zijn werknemers hem fataal werden. In zekere zin heeft hij naar mijn overtuiging zijn leven voor het familiebedrijf gegeven.
Het onverwachte overlijden van Jonge Jan op 27 april 1924 hakte er stevig in. Op maandag 28 april vond er spoedoverleg plaats van zowel het bestuur als de Raad van Commissarissen in hotel Krasnapolski in Amsterdam. Aanwezig waren de heren F.B. s’Jacob als president-commissaris, Lodewijk Heil, commissaris, Jaap (Jacob) Rahder, de zoon van Jonge Jan en Herbert als secretaris.
In de notulen las ik het volgende.
De voorzitter merkt op dat door het plotseling overlijden van dhr J. Rahder jr. directeur van de Rahder machinale turffabriek het op de weg ligt van het bestuur om maatregelen te vinden om een geregelde voortgang van het bedrijf van de Vennootschap zoveel mogelijk te verzekeren. De heer Heil deelt mede dat de zoon van Jan Rahder, dhr. Jacob Rahder, die reeds gedurende enige jaren in het bedrijf werkzaam is, vermoedelijk de meest aangewezen persoon is om de directeur te vervangen. De voorzitter stelt voor om met instemming van het bepaalde in art. 14 der statuten betrekking hebbende op de vervanging in de directie, aan dhr. Jacob Rahder te verzoeken als plaatsvervangend directeur de belangen van de Vennootschap te behartigen. Voor zijn diensten wordt hem een salaris van 1200 gulden per jaar toegewezen. Aldus wordt besloten.
Ook werd besloten om de toeslag voor de directeur over het afgelopen jaar toe te kennen aan diens weduwe, Jentje. In zijn laatste jaar als directeur had Jonge Jan nog een bescheiden winst gemaakt van ruim 8000 gulden. Hiervan werd 7.920 gulden uitgekeerd als winstdeling.
In 1925 bleek de winst te zijn gedaald naar 1.555,23 gulden. Jaap Rahder (1900-1965) werd in dat jaar definitief aangesteld als directeur. Zijn salaris werd verhoogd naar 1.600 gulden per jaar.
Mijn opa Jaap was overmand door verdriet nu zijn geliefde vader er niet meer was. De dag na zijn dood stond hij als jongeman al voor zo’n ingrijpende beslissing. Maar wat moest hij anders als oudste zoon?
Dit is een fragment uit “Hoe de Rahders Drenthe veranderden”. Het boek is geschreven door Kees Opmeer en gebaseerd op het familiearchief. Het boek is hier te bestellen.
