Verkade – Geschiedenis van de families Voerman, Rahder en Mansholt.

Jan Voerman jr. herstelt van een zware bronchitis in het atelier van schilder Stengelin te Hooghalen

De eerste wereldoorlog breekt uit. Door zijn zwakke gezondheid wordt Jan Voerman jr. niet, zoals zijn broers Tijs en Paul, opgeroepen voor het leger. In de winter van 1915 krijgt hij een zware bronchitis die maar niet wil genezen. Paul is als soldaat gelegerd in Assen. Al snel komt hij daar op het spoor van Logement Kuiper in Hooghalen, waar waardin Aaltje Kuiper heerlijke maaltijden bereidt. Na bemiddeling van Paul mag Jan jr. tijdens zijn ziekte naar Hooghalen komen, waar hij in de schuur kan slapen. Ook mag hij het atelier-huisje van de Franse schilder Alphonse Stengelin (1852-1938) gebruiken. Het is een verrijdbaar huisje dat Jan naar de slootkant van een weiland laat slepen. Zowel de schuur als het verrijdbare huisje staan vol met achtergelaten werk van Stengelin, die de laatste dertig jaar regelmatig vanuit Lyon naar Hooghalen komt om het Drentse landschap te schilderen. Vanwege de oorlog kan hij echter Nederland niet meer in. Elke dag zijn er in het logement overvloedige maaltijden, brood en boter en wijn bij een warm haardvuur. Jan sterkt snel aan. Van rantsoenering hebben ze hier nog nooit gehoord. Jan kan zich ontspannen en schildert. Na de winter keert Jan jr. terug naar Hattem. Hij gaat direct aan het werk voor het album De IJsel, waar hij opnieuw 48 plaatjes voor mag maken. Het is voor hem een echte thuiswedstrijd: hij kent het gebied van Deventer, Hattem, Zwolle, Zalk tot aan Kampen uit zijn broekzak. Jan beschrijft zijn jeugd hier later als ‘de meest heerlijke, meest vrije periode van mijn leven’. “Een nieuwe Lente, een nieuw geluid” zijn dichtregels van Herman Gorter. Gorter maakt het op de IJsseldijk wanneer hij zijn vriend Voerman sr. bezoekt. Jan jr. geniet van de vrijheid. Geen verplichte onderwerpen zoals bij zijn schilderklas in Amsterdam, maar vrij schilderen in de natuur. Hij zwerft langs de strekdammen van de IJssel en de veenpoelen met gentiaan en zonnedauw. Hij vindt altijd wel wat langs de slootkanten, zoals libellen en kikkers. Er zijn maar een paar schetsen uit deze periode, omdat Jan ook veel ouder werk kan gebruiken voor de plaatjes. Ook heeft hij in de omgeving veel foto’s gemaakt die hij nu goed kan gebruiken. Er is ook een aantal voorstudies bewaard gebleven van plaatjes die uiteindelijk niet in het album zijn opgenomen.

Dit is een fragment uit het boek “Mijn Gedroomde Nederland, Jan Voerman jr. en de Verkadealbums”. Het boek is uitgegeven door Wbooks en is hier te koop.

De atelier-wagen waarin Stengeling schilderde (foto Wapen van Schotland – Hooghalen)

Schilderij van de schuur waarin Stengeling schilderde en verbleef. Tegenover het Logement Kuiper in Hooghalen (thans het Wapen van Schotland). Geschilderd door Stengelin, collectie Drents Museum

Jac. P. Thijsse zorgt voort het behoud van het Dwingelderveld

Het Dwingelderveld is het grootste en belangrijkste natte heidegebied van Europa. In 1921 en 1929 brachten Thijsse en medeoprichter van Natuurmonumenten Van Tienhoven een bezoek aan Drenthe. Ze waren bezorgd over het tempo van de ontginningen in Drenthe en zochten naar een heideterrein om te behouden. Bioloog en ornitholoog Gerrit Brouwer, landbouwkundige Willem Beijerinck en bioloog E.W. Clason besloten dat dit het karakteristieke Geuzingerveld tussen Dwingeloo en Ruinen moest zijn. Het in 1905 opgerichte Natuurmonumenten besloot dit terrein aan te kopen.

Vanuit het rijk bestond vrijwel geen belangstelling voor natuurbescherming en van aankoopsubsidies was geen sprake. Thijsse en Van Tienhoven startten een inzamelingsactie die 100.000 gulden opleverde. Hiermee kon een deel van het gewenste gebied aangekocht worden: in 1930 en 1932 werd 700 hectare in het westelijke deel van heide gekocht. In 1936 maakte Jan Voerman Jr., op verzoek van Thijsse, een Verkadeplaatje van een ‘Heideplas’ op dit Dwingelderveld voor het Verkadealbum “Waar wij wonen”.

Het is jammer dat Thijsse de grootschalige kap van de prachtige Kremboong bossen bij Hoogeveen in 1937 niet heeft kunnen voorkomen. Hij heeft er luid tegen geproesteerd. Die bossen waren met zorg, en met aandacht voor diversiteit aangelegd door de familie Rahder en Frederik s’Jacob, verveners in Hoogeveen. In de jaren 1930, de tijd van grote werkeloosheid en werkverschaffingsprojecten, is het bos met de grond gelijk gemaakt. Veel bomen werden als mijnhout afgevoerd. Het moet een onvoorstelbare verwoesting zijn geweest, zoals in het boek ‘Morgenland’, van Herop Moorlag, valt te lezen. Lees er hier meer over.

Heideplas bij Dwingeloo, Verkadeplaatje uit 1936 Jan Voerman jr.

Kleine tentoonstelling en recensie boek over de Verkadeplaatjes

Kleine tentoonstelling in boekhandel Daan Nijman te Roden:

Vanaf 12 oktober 2026 is er, in boekhandel Daan Nijman te Roden, een kleine expositie te zien van een aantal originele studies in aquarel, die Jan Voerman jr voor de Verkadealbums schilderde. Ook is te zien hoe hij de Verkadeplaatjes in de periode 1905 – 1940 heeft gemaakt.

Aanleiding is de boekuitgave ‘Mijn gedroomde Nederland – Jan Voerman jr. en de Verkadeplaatjes’, waarin het iconische erfgoed van de Verkadealbums opnieuw tot leven wordt gebrach

Recensie “Mijn Gedroomde Nederland” in het blad Geografie:

Mijn opa de kunstschilder

Voorwoord in het boek “Mijn gedroomde Nederland. Jan Voerman jr. en de Verkadealbums”.

Als vijfjarig jongetje zocht ik samen met mijn opa kastanjes. Hij was een man van weinig woorden, maar als hij een bijzonder plantje of dier zag, vertelde hij er alles over. Later kreeg ik van hem een prachtig schilderij waarop hij de kastanjes minutieus had nageschilderd. Ik kon ze bij wijze van spreken zo van het doek pakken. Mijn opa schilderde de natuur als geen ander. Die opa was Jan Voerman jr., kunstschilder, vooral bekend van de illustraties voor de beroemde Verkadealbums. De uitgave van deze albums door de firma Verkade geldt als de eerste – en misschien wel meest succesvolle – reclamecampagne van een Nederlands bedrijf. Na drie Sprookjesalbums zonder tekst (1903-1905), verschenen er dertig albums mét tekst, met een gezamenlijke oplage van meer dan drie miljoen exemplaren. Generaties zijn ermee opgegroeid: kinderen verzamelden en ruilden de plaatjes, en leerden zo over de natuur en het landschap.

Mijn opa, zoon van de bekende IJsselschilder Jan Voerman sr. uit Hattem, werkte mee aan bijna alle albums en maakte meer dan duizend illustraties. Als vijftienjarige maakte hij zijn eerste plaatjes voor het album Lente, met bloemen en insecten. Hij werkte ook mee aan de vier zogenoemde reisalbums, of ‘wandelalbums’ zoals schrijver Jac. P. Thijsse ze noemde: Langs de Zuiderzee (1914), De Vecht (1915), De IJsel (1916) en Friesland (1918). Tijdens de Eerste Wereldoorlog fietste hij door Nederland om landschappen te schetsen en te fotograferen. In zijn atelier maakte hij daar prachtige aquarellen van, die iets verkleind werden afgedrukt in de albums. De illustraties van mijn opa, samen met die van andere kunstenaars zoals Jan van Oort, Willem Wenckebach, Edzard Koning en vader en zoon Cornelis en Henricus Rol, geven, in combinatie met de teksten van Jac. P. Thijsse, een uniek beeld van Nederland in die jaren. Ik heb me vaak afgevraagd hoe die plaatjes tot stand kwamen. Wie bepaalde de onderwerpen? Hoe moeilijk was het om een heel landschap op zo’n klein formaat te vangen? En zoals velen vroeg ik me af: hoeveel van dat landschap is er nu nog over? Helaas heb ik daar nooit met mijn opa over gesproken, maar gelukkig zijn veel van die verhalen opgetekend door mijn oma, Hetty Voerman-Mansholt. Ook Jac. P. Thijsse en de firma Verkade hebben erover geschreven.

In juni 2026 is het vijftig jaar geleden dat mijn opa overleed. Ter gelegenheid daarvan kreeg ik de kans om het verhaal achter zijn Verkadeplaatjes verder uit te zoeken en er een tentoonstelling van te maken. Ik koos ervoor me vooral te richten op de vier genoemde reisalbums (hoofdstuk 2). Bij de tentoonstelling verschijnt dit boek, waarin ook ruimte is voor het bredere verhaal van de andere albums. Voor mijn zoektocht maakte ik gebruik van het familiearchief, met unieke schetsen, voorstudies en foto’s die mijn opa op locatie maakte, en van de originele aquarellen uit het Zaans Museum. In het archief van de Heimans en Thijsse Stichting vond ik aantekeningen uit de schetsboekjes van Jac. P. Thijsse over de reisalbums. Het is een terugkeer naar een nog ongerept, en voor velen een ‘gedroomd’, Nederland. Tijdens het schrijven bezocht ik een aantal van de plekken waar mijn opa destijds is geweest. Het was bijzonder om letterlijk in zijn voetsporen te treden. Ik wilde met eigen ogen zien wat er veranderd is, en wat bewaard is gebleven. Foto’s van dezelfde locaties in onze tijd, ruim 110 jaar later, waarop de verschillen met toen zichtbaar zijn, maken dit verhaal compleet (hoofdstuk 4).

Het boek Mijn gedroomde Nederland is hier te bestellen.

De geschilderde kastanjes door Jan Voerman jr. 1964

Anna Voerman – Verkade, echtgenote en zaakwaarnemer van IJsselschilder Jan Voerman Sr.

Anna Voerman had vele talenten. Over haar werk voor de Tesselschade-organisatie en haar thuisklasjes voor kinderen in Hattem kun hier meer lezen.

Anna was echter ook de zaakwaarnemer van haar man, Jan Voerman Sr. Voerman, die ze steevast ‘Voer’ noemde, richtte zich uitsluitend op het schilderen en liet alle zakelijke contacten aan zijn echtgenote over. Dat gold zowel voor de correspondentie met zijn vaste kunsthandel, de firma Buffa in Amsterdam, als voor het contact met particuliere klanten.

In schriftjes hield Anna nauwgezet alle verkochte werken van ‘Voer’ bij. Ook zijn er veel zakelijke brieven aan Jan en Anna Voerman bewaard gebleven. In het archief zijn daarnaast talloze kladbriefjes van Anna te vinden, met haar reacties en antwoorden op vragen van klanten. Samen geven deze documenten een mooi inkijkje in het familiebedrijf van de familie Voerman in Hattem in de eerste helft van de twintigste eeuw.

De meeste reacties van klanten waren zeer positief. Ze schreven blij te zijn met hun aankoop. Maar er zijn ook brieven met vragen en klachten. Zo blijkt dat het vernis (siccatief) dat Voerman Sr. gebruikte, soms barsten vertoonde. Anna schrijft dan dat dit hersteld kan worden.

Sommige klanten maken het echter wel erg bont. Zo wordt er geklaagd over een schilderij waarop het bruin van de achtergrond doorschijnt in de wolkenlucht. Je kunt de schilder bijna horen tieren van woede over zoveel onkunde. Anna schrijft in haar reactie, namens haar man, dat het bruin juist zo bedoeld is en dat het betreffende schilderij één van Voermans mooiste werken is. Ook het schilderij dat strepen heeft omdat “de meid met een sponsen lap het heeft getracht schoon te maken”, wordt hersteld.

Er is ook een boze reactie van Anna op ene Truus, die beweert dat Voerman Sr. over het vernis heen heeft geschilderd. Zie het briefje hieronder.

Ook wordt er regelmatig gevraagd of de schilder een werk alsnog wil signeren. Voerman Sr. signeerde zijn werk bijna nooit. Toch werd aan deze verzoeken altijd gehoor gegeven. ‘Komt u maar langs op een mooie dag in april of mei’, schrijft Anna dan.

Eén van deze verzoeken kwam overigens van de dochter van Voermans jeugdvriend en collega-schilder Bas Tholen. Het ging om een oud schilderij van Voerman, dat hij had gemaakt in de stadsboerderij van zijn ouders in Kampen. Zie brief hieronder

Een aantal malen vraagt een koper om korting. Het is niet duidelijk of Anna en ‘Voer’ daarmee akkoord gingen. Eenmaal vraagt een koper of Voerman een werk in opdracht wil maken. Anna antwoordt daarop heel duidelijk dat hiervan geen sprake kan zijn: ‘Voerman werkt nooit in opdracht.’

Tot slot zijn er diverse brieven van kunstbroeders: dichter Adriaan Roland Holst koopt een schilderij en spreekt daar met veel lof over en zo ook de bekende schilder Jozef Israëls, vader van zijn studievriend Isaac Israëls. En er is een brief uit juni 1890 van Theo van Gogh vanuit zijn kunsthandel in Parijs die schrijft graag enige werken van Voerman te willen zien. Het zal er niet meer van komen een maand na de brief overlijdt Theo’s broer Vincent en in januari 1891 overlijdt Theo zelf. In zijn laatste brief aan zijn broer Theo schrijft Vincent nog over het werk van Voerman. Lees er hier meer over.

Twente, het Verkadealbum dat nooit verscheen

Van 1906 tot 1917 gaf de firma Verkade een zeer succesvolle reeks Verkadealbums uit. Als gevolg van de Eerste Wereldoorlog ontstaat er echter een tekort aan alles. Alle energie wordt gestoken in de economische opbouw. Voor het uitbrengen van nieuwe albums is geen geld. Schrijver van de albums Jac. P. Thijsse is al begonnen met de voorbereidingen van een nieuw Verkadealbum over Twente, maar dat wordt stopgezet. In Thijsses schetsboekjes staan flarden van het vooronderzoek dat hij deed. Hij fietst Van Deventer naar Hengelo en via Goor, over de traag stromende Regge, naar Markelo. Hij maakt er schetsen van het landschap en van het pijlkruid en geniet van de natuur. Ook spreekt Thijsse van ‘overal vriendelijke mensen, de jongens met steeds witter wordend haar’. Bij ‘Monte Bello’ hoort hij een uil. Jan jr. is, in het voetspoor van Thijsse, ook al op pad geweest en heeft schetsen gemaakt van Goor, Delden en Markelo. Er zijn helaas nooit aquarellen van gemaakt.

In een brief gedateerd 23 mei 1919 van Anton Verkade aan Jan jr. gloort er toch weer een beetje hoop. Verkade spreekt nog over het slechte papier bij het album Friesland, en het teleurstellende drukwerk van drukker Van Leer. Ook geeft hij een inkijkje in de plannen voor nieuwe albums:

“Het zal je interesseren dat ondergetekende dezer dagen een voorlopig gesprek met Thijsse had, om eens na te gaan in hoeverre wij na Friesland met album uitgaven moeten doorgaan. In de eerste plaats zouden wij de onderwerpen weder, evenals vroeger, uit de natuur willen kiezen. Thijsse zou veel gevoelen voor een album getiteld “De vogels van Nederland”, eventueel vervolgd met “De insecten van Nederland”, “De bloemen van Nederland’, enzovoort.”[1]

De plannen blijven echter tot 1925 in de ijskast.

Dit is een fragment uit het boek “Mijn gedroomde Nederland” over het werk voor de Verkadealbums van Jan Voerman jr. Het boek is te koop in de boekwinkels en ook hier te bestellen.

[1] Brief van Anton Verkade aan Jan Voerman jr d.d. 23 mei 1919, Archief Voerman – Verkade

Schets van Goor door Jan Voerman jr. (1919)

Schets van Rijssen door Jan Voerman jr. (1919)

Tekst van Jac. P. Thijsse

Het heimwee landschap van de Verkadeplaatjes #2

Hoe het landschap van de Verkadeplaatjes uit 1919 (album Friesland) veranderde.

Het heimwee landschap van de Verkadeplaatjes

Mijn gedroomde Nederland

Tussen alle palliatieve behandelingen door heb ik de afgelopen drie jaar gewerkt aan een boek over mijn opa, kunstschilder Jan Voerman Jr., en zijn werk voor de Verkadealbums. Naast het samenzijn met mijn familie gaf dit mij rust, een doel en zingeving.

Het was een genoegen om in mijn archief te zoeken naar de schetsen die mijn opa maakte ter voorbereiding van de Verkadeplaatjes. Later vond ik bovendien glasnegatieven en olieverfstudies die hij ter plekke had gemaakt om deze vervolgens in aquarel uit te werken.

In de archieven van Jac. P. Thijsse, auteur van de meeste Verkadealbums, en in het gemeentearchief van Zaandam en het Zaans Museum vond ik aanvullend materiaal. Daarbij kreeg ik waardevolle hulp van schrijver Kees Opmeer en Verkadealbumkenner Marga Coesèl. Ook hoogleraar landschapsgeschiedenis Theo Spek van de Rijksuniversiteit Groningen hielp mij bij het duiden van het landschap dat mijn opa in de eerste jaren van de twintigste eeuw schilderde.

Hoeveel is dat landschap inmiddels veranderd, en wat is er vandaag de dag nog van terug te zien? Zoals IJsselkenner Wim Eikelboom zegt: „De beelden van de Verkadeplaatjes vormen een soort heimweelandschap.” En liefhebber Maarten van Rossem sprak, na het zien van het Verkadeplaatje Dijkhelling met bloemen uit 1938, over „mijn gedroomde Nederland”.

Het boek is af, de tentoonstelling in het Voerman Stadsmuseum Hattem is geopend en nog tot oktober van dit jaar te zien.

Nu op zoek naar een nieuw project.

Boekpresentatie en opening tentoonstelling “Mijn gedroomde Nederland” in de pers

Foto’s van de boekpresentatie op 8 mei in Hattem. Burgemeester Marleen sanders van Hattem neemt het eerste boek in ontvangst. (foto Ron Maat)

Daarna opening door de Burgemeester en Lenthe Voerman (achter-achter kleindochter van Jan Voerman jr. de tentoonstelling in het Voerman stadsmuseum Hattem (foto Ron Maat)