Vader en zoon schilder

Jan Voerman werd in 1860 als 10e en laatste kind geboren in een groot gezin die al generaties boerden in Kampen. Nog vroeger hadden de Voermannen boerderijen buiten de stad, in het Kamperveen en op verhoogde terpen langs de IJssel maar na de grote watervloed in 1825 bouwden ze hun boerenwoning binnen de stadsmuren. Hendrik Voerman en Geesje Bos, de ouders van Jan woonden als vrije boer rond 1860 aan de Groenstraat 106. Jan was een dromer die vaak werd gepest door zijn schoolgenoten. Toen hij 2e klas van de lagere school zat werd hij bevriend met Willem Bastiaan Tholen zoon van een schilder. Hij kwam graag bij zijn vriend thuis en voelde zich erg thuis in het kunstenaarsgezin. Willem houdt juist van de zoete geur van de koeien in het achterhuis bij Jan.

Samen met Willem gaat Jan naar tekenles en later naar de stadstekenschool. De jongens hebben talent. Leerraar J.D. Belmers ziet het en met financiële steun van Jan’s oom Aalt mag hij gaan studeren in de grote stad. De vrienden gaan naar de Rijksacademie in Amsterdam. Jan Voerman heeft in zijn verdere opleiding ook schilderlessen gevolgd bij Verlat in Antwerpen waar later ook Vincent van Gogh nog werkte.

Zijn studietijd en latere leven als kunstenaar is goed beschreven in boeken van Anna Wagner en Leo Boudewijns (met Henk van Ulsen).

In zijn studietijd heeft Jan portretten gemaakt en stadsgezichten in de Joodse Jordaan. Maar al snel ging hij met studienoten als Israëls, Tholen en Meinders weer terug naar zijn geliefde IJssel. In de zomer van 1988 trek hij daar dan rond met zijn leerling Jan Verkade. Jan Verkade huurt een huis in het schilderachtige Hattem. Jan Voerman, inmiddels getrouwd met Jan’s zuster Anna, volgt zijn zwager in 1989 en huurt een kamer boven logement Blom (het huidige Wapen van Hattem) aan de markt. Daar wordt in 1890 hun eerste kind geboren, mijn op Jan Voerman Jr.

Het jonge kunstenaarsgezin leeft er de eerste jaren in armoede. De eigenzinnige stijl van het impressionisme is dan nog niet populair. Het tafelzilver wordt verkocht om de huur te betalen. Als hij bloemen in een vaas, meegebracht door zijn leerling Auguste Obreen, gaat schilderen verkoopt Jan zijn eerste werk. De pot ‘Augustine’ komt in veel van zijn beginwerk voor, ook in het schilderij Pot met Azalea’s dat bekend is geworden als voorkant van het boek “Knielen op een bed violen” van Jan Siebelink.

Als Jan Verkade weer teruggaat naar Parijs, waar hij eerder met “de Nabis” schilderde, een groep schilders rond Paul Gaughin schenkt hij zijn huis in de Kerkstraat, met een plechtig document aan het gezin van zijn zus en zwager. In mooie licht in het nieuwe huis gaat Jan steeds vaker landschappen schilderen. Uit het ‘grijze boek’, waarin Anna de verkoop van het werk van haar man bijhoudt, blijkt dat er in 1892 voor maar liefst 2350 gulden is verkocht.

In 1895 koopt Jan 5000 stenen en wat kozijnen bij de afbraak van een oud huis in Dalfsen. Hij bouwt er zijn eerste huis mee op een stukje grond dat hij kocht aan de Gelderse Dijk. Een prachtig uitzicht op de IJssel en de stad Hattem. De komende jaren bouwt hij er een hele rij ateliers en huizen bij allen verbonden door een prachtige achtertuin. Jan schept zijn eigen paradijs aan de IJssel zoals hij het noemt. Met koeien en kleinvee, hij is immers een boerenzoon, maar ook met fruitbomen, groenten en prachtige rozen om te schilderen.

Na Jan Jr. komen er nog meer kinderen. Eerst Tijs en dochter Edu. Daarna nog Wim en Paul. Tijs heeft vanaf 1895 een dagboek bijgehouden. Na de eerste prachtige jaren in de huizen aan de Gelderse dijk kent het ‘paradijs’ langzamerhand ook zijn nadelen voor de kinderen. Ze worden erg beschermd opgevoed en hebben weinig kontakten in het dorp. Jan Jr. krijgt een schilderkist cadeau en voelt de opdracht om ook schilder te worden. Hij tekent dan al veel in zijn schoolschriften, vooral dingen uit de natuur zoals bloemen, vogels en insecten. Hij tekent kalenders voor zijn opa Eric Verkade en vanaf zijn 16e werkt hij mee aan het tekenen van de plaatjes voor de Verkade albums. Het eerste album in een grote reeks is ‘Lente’ uit 1906.

Het is de start van een kunstenaarsbestaan voor Jan Jr. Hij volgt ook lessen aan de academie in Amsterdam. Jan Jr. werkt veel in opdracht en wordt, vooral in zijn eigen ogen, nooit de kunstenaar die zijn vader was. Het boek dat over hem is geschreven heet dan ook: “Jan Voerman Jr. uit de schaduw van de IJsselschilder”.

In het Voerman museum te Hattem is het werk van vader en zoon Voerman te zien.

janvoermanjr2
Jan Voerman Jr. in zijn atelier in Blaricum 1970

Anna Voerman – Verkade

Mijn overgrootmoeder in foto’s van meisje tot echtgenoot van de schilder Jan Voerman Sr. en moeder van 5 kinderen waaronder mijn opa Jan Voerman Jr.

Maar vooral een belezen, intelligente vrouw die velen in Hattem heeft geholpen. Ze had klasjes voor kinderen die geen goede opleiding kregen en gaf voorlichting over hygiëne aan vrouwen uit kansarme gezinnen.  Een maatschappelijk werkster avant la lettre. Ook zij kreeg (net als haar man een paar jaar later) een groot artikel op voorpagina van de plaatselijke krant de “Homoet”

Het eerste tekenschrift van Jan Voerman Jr.

Jan Jr. op kreeg op zijn 6e verjaardag cadeau van zijn ouders een tekenschrift cadeau. Bij het schrift hoorde een tekendoos met potloden. Het was 23 januari 1896 en het nieuwe huis aan de Gelderse dijk in Hattem was bijna klaar. Jan Jr. vertrouwde later aan zijn vrouw Hetty Mansholt dat het voelde als een opdracht. Jij moet ook schilder worden. In het schrift staan kindertekeningen van bloemetjes, insecten maar ook van alledaagse zaken in het huis zoals de staande klok. Ook tekende hij dingen die hij op wandeltochten had gezien zoals de buizen en draden in de nabije oliemolen. Jan was slordig en liet de tekendoos in de regen staan. Maar zijn schrift is er nog. Het schrift dat de aftrap was voor een loopbaan als tekenaar en schilder.

 Hij tekende samen met zijn broers Tijs en Willem en zusje Edu en later met de jongste Paul. Hij plaatste Tijs hoog in de rangorde omdat die vaak het voortouw nam. En hij tekende het nieuwe huis met de hoge trap vanuit de tuin naar het koepeltje waar hij vaak tekende.

(Bron: Neuriën, Hetty Mansholt).

Jan Voerman Jr.

Mijn opa Jan Voerman Jr. (1890-1970) was als veel zonen van bekende ouders zijn leven bezig om ‘uit de schaduw’ zijn vader de IJsselschilder te komen. Hij werd vooral bekend als illustrator van de bekende Verkade albums maar toch voelde hij zich als kunstenaar niet echt erkend. Hij was een goed lithograaf maar ook daar kreeg hij nauwelijks erkenning voor.

insecten

Het jeugdwerk van mijn opa laat zien dat hij al vroeg een goed oog had voor de details in de natuur. Hij tekende veel beestjes en bloemetjes zoals later ook op de Verkade plaatjes. Een groot deel van zijn inkomsten verwierf hij het uit (zelf) litho-drukken van kalender platen. Ook daar begon hij al vroeg mee. Deze kalender platen maakte hij al vanaf zijn 12e jaar voor zijn grootouders Erik en Edu Verkade. Wellicht is Erik Verkade toen op het idee gekomen om zijn kleinzoon te vragen om mee te werken aan de Verkadealbums. Jan Voerman heeft dat vanaf het eerste begin: Album lente 1906 tot aan het album Apen en hoefdieren in Artis uit 1940 gedaan.

kalender-1903

kalender-1907

 

De Voerman geschiedenis

Er is een flink aantal boeken geschreven over de schilder Jan Voerman Sr, mijn overgrootvader. De boerenzoon van Kampereiland die een bekend schilder wordt. De boeken vertellen over zijn leven in Hattem aan de Geldersedijk met zijn vrouw Anna Verkade (dochter van de oprichter van de Verkade fabrieken) en hun 5 kinderen, waaronder mijn opa Jan Jr. de tekenaar van de Verkadeplaatsjes. Over mijn opa is ook een boek geschreven met de veelzeggende titel “Uit de schaduw van de IJsselschilder”. Mijn oma Hetty Voerman-Mansholt heeft in eigen beheer een familieverhaal uitgebracht onder de titel “Neuriën”. Mijn moeder heeft wekenlang mijn grootmoeders aantekening uitgetypt en mijn vader heeft er plaatjes en illustraties bij gezocht. Er is dus veel familiegeschiedenis opgetekend over mijn Voerman ‘roots’.

voermanboeken
Boeken over de Voerman schilders

Veel bronnen op internet en in mijn eigen archief zijn dezelfde als die in de boeken worden gebruikt. Veel verhalen over de boeren op het Kampereiland zijn er niet. De oudste Voerman die we kunnen vinden is Hennen Voerman ook boer op Kampereiland. Hij krijgt in 1679 een zoon: Gerrit. Gerrits zoon heet Tijs. In 1811 wordt Hendrik geboren. Hij krijgt veel kinderen uit diverse huwelijken. Zijn 10e zoon die in 1857 wordt geboren is Jan Voerman, de latere IJsselschilder.

vadervoermansr
Hendrik Voerman

Jan onttrekt zich aan het boerenleven in Kampen neemt teken en schilderlessen en wordt schilder. Na omzwervingen vestigt hij zich in Hattem met zijn vrouw (zus van zijn vriend en leerling Jan Verkade). Hij creëert daar langzaam zijn eigen ‘paradijs’. Het beeld dat blijft hangen: een artistieke familie die haar weg inslaat en niet altijd ‘lekker in het vel’ zit. Jan Voerman Sr. heeft wolken in zijn hoofd, en legt die prachtig vast op doek en paneel. Hij onttrekt zich steeds meer aan het familieleven door veel in zijn atelier te zijn. Ik herken dat beeld van mijn grootvader Jan Jr. zijn atelier was heilige grond en hij mocht er nimmer worden gestoord. Pas na zijn dood heb ik daar ademloos rondgelopen.

voermanjansroverledengroot
De Hattemse krant “Homoet” na het overlijden van Jan Voerman Sr in 1945

Anna Voerman Verkade is een graag geziene vrouw in Hattem want ze geeft er les aan arme kinderen en helpt moeders met adviezen over voeding, hygiëne en kleding. Ik lees ergens dat ze in haar eentje de kindersterfte in Hattem heeft teruggebracht.

voermanklasroelofsmildehattem

Van de kinderen (naast mijn opa, de oudste Jan Jr., en mijn oud-ooms Tijs, Paul en Willem en oud tante Edu) weet ik dat ze een beschermde jeugd hadden in het Voerman paradijs, maar dat ze het in het latere kleven niet makkelijk hadden en moeilijk hun eigen weg konden vinden. Edu was een enthousiast lerares in het Montessori onderwijs. Tijs was als enige naast Jan Jr. getrouwd en gek genoeg weet ik nauwelijks iets over hem en zijn familie. Hij heeft in zijn jeugd dagboeken geschreven die in het Voerman museum worden bewaard. Willem heeft gestudeerd en had een kleine handicap aan zijn voet. Hij tekende ook maar was vooral bekwaam in maken van beeldjes van klei. Zijn huis stond er vol mee. Paul was vooral de man van de scouting. Ik heb hem nog eens gezien in zijn huis te Hattem bij de ‘Leemkule’ waar hij temidden van de padvinders woonde. Of hij ooit gewerkt heeft weet ik niet. Ik heb nog een mooie legerkist van hem met P.Voerman erop. Mijn Verkade familie heeft de Voerman familie veel ondersteund. Enerzijds met de koop van schilderijen van Voerman Sr., anderzijds met het verstrekken van opdrachten aan mijn opa.

Mijn eigen grootmoeder Hetty was ook een sterke vrouw met een sterke eigen mening. Ze zorgde goed voor de kunstenaar Jan Voerman Jr. en zijn werk. In haar memoires gaat het nauwelijks over haar kinderen, en al helemaal niet over schoondochters of kleinkinderen maar over het werk van haar echtgenoot en zijn worsteling om zich een ‘eigen plek te verwerven naast zijn beroemde vader.

4434_jan_voerman_wolkeffect-vallende_avond_olieverf_op_paneel_31_x_51_cm

Uiteindelijk werd Jr. Voerman Jr. bekend om zijn prachtige Verkadeplaatjes die hij vanaf zijn 16e tekende voor het bedrijf van zijn opa Verkade. Daarover later meer.

schets2
Verkadeplaatje van tekening tot eindproduct.

Bronnen:

  • “Jan Voerman – IJsselschilder” door: Anna Wagner – Waanders Zwolle
  • “Broeden op een wolk” door Leo Boudewijns en Henk van Ulsen Gaade uitgevers, Veendendaal 1987
  • “Neuriën” H.C.S. Voerman – Mansholt – privé uitgave mei 1992
  • “Jan Voerman Jr. Uit de schaduw van de IJsselschilder”, Rita van der Hout Waanders, 2001
  • Dagboek van Tijs Voerman 1891 – 1909 – privé uitgave
  • Uitgaven van “Heemkunde Hattem”: Nr. 64 september 1995, Nr. 79 juni 1999, Nr. 80 september 1999, Nr. 81 december 1999, Nr. 82 maart 2000